Η Μεγάλη Παρασκευή είναι μία από τις πιο φορτισμένες και κατανυκτικές ημέρες της Ορθοδοξίας. Είναι η ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία θυμάται τα Άγια Πάθη και στρέφει το βλέμμα της στη Σταύρωση, την Ταφή και το μέγεθος της θυσίας του Χριστού.
Για τους πιστούς, δεν είναι απλώς μία ακόμη ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδας. Είναι μια ημέρα πένθους, προσευχής και εσωτερικής περισυλλογής, που κορυφώνεται με τον Επιτάφιο και την περιφορά του μέσα στις γειτονιές, στους δρόμους, στα χωριά και στις πόλεις.
Τι σηματοδοτεί η Μεγάλη Παρασκευή
Η Μεγάλη Παρασκευή είναι αφιερωμένη στα Άγια Πάθη και στη θυσία του Χριστού. Η Εκκλησία τιμά τη Σταύρωση και την Ταφή Του, ενώ η υμνολογία της ημέρας είναι βαθιά συνδεδεμένη με τον ανθρώπινο πόνο, το πένθος, αλλά και την ελπίδα που γεννιέται μέσα από τη νίκη επί του θανάτου.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, μετά τον θάνατο του Κυρίου, το σώμα Του τοποθετήθηκε στον τάφο, ενώ η ψυχή Του, ενωμένη με τη Θεότητά Του, κατήλθε στον Άδη, τον νίκησε και ελευθέρωσε τις ψυχές. Την τρίτη ημέρα η ψυχή ενώθηκε ξανά με το σώμα και ακολούθησε η Ανάσταση.
Οι ακολουθίες της ημέρας
Το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής ψάλλονται οι Μεγάλες Ώρες, που περιλαμβάνουν ψαλμούς, τροπάρια, Αποστόλους, Ευαγγέλια και ευχές.
Στη συνέχεια τελείται ο Εσπερινός της Μεγάλης Παρασκευής και η Αποκαθήλωση του Εσταυρωμένου, μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές της ημέρας. Τότε τοποθετείται στο Ιερό Κουβούκλιο το ύφασμα με την παράσταση του νεκρού Χριστού, ο Επιτάφιος.
Το βράδυ ψάλλεται ο Όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου. Η ακολουθία επικεντρώνεται στην Ταφή του Κυρίου από τον Ιωσήφ και τον Νικόδημο, αλλά και στην κάθοδο της ψυχής Του στον Άδη.
Τα Εγκώμια και ο Επιτάφιος
Κατά τη διάρκεια της βραδινής ακολουθίας ψάλλονται σε τρεις στάσεις τα Εγκώμια, τροπάρια ιδιαίτερα αγαπητά στον λαό και άρρηκτα συνδεδεμένα με το κλίμα της Μεγάλης Παρασκευής.
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ύμνοι όπως το «Η ζωή εν τάφω», το «Άξιον εστί μεγαλύνειν», το «Αι γενεαί πάσαι» και το «Ω γλυκύ μου έαρ», που για πολλούς αποτελούν το πιο συγκινητικό άκουσμα ολόκληρης της Μεγάλης Εβδομάδας.
Αμέσως μετά ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου, έξω από τον ναό και στα όρια της ενορίας, μέσα σε ατμόσφαιρα κατάνυξης και βαθιάς συγκίνησης.
Τι ακολουθεί μετά την περιφορά
Με την επιστροφή του Επιταφίου στον ναό διαβάζεται περικοπή από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου, η οποία αναφέρεται στο αίτημα των Αρχιερέων και των Φαρισαίων προς τον Πόντιο Πιλάτο να σφραγιστεί ο τάφος, επειδή θυμούνταν τα λόγια του Χριστού ότι σε τρεις ημέρες θα αναστηθεί.
Έτσι, η ατμόσφαιρα της ημέρας παραμένει πένθιμη, αλλά ταυτόχρονα προετοιμάζει πνευματικά για το φως της Ανάστασης.
Ο στολισμός του Επιταφίου και το λαϊκό βίωμα
Το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής γίνεται στις εκκλησίες ο στολισμός του Επιταφίου, μια διαδικασία που έχει ιδιαίτερο συναισθηματικό και συμβολικό χαρακτήρα.
Σε πολλές περιοχές, ομάδες παιδιών γυρνούν από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούν το «Σήμερα μαύρος ουρανός», το γνωστό μοιρολόι της Παναγίας. Σε ορισμένους τόπους, τα κορίτσια κρατούν στεφάνι με λουλούδια εποχής, το οποίο στη συνέχεια τοποθετούν στον Επιτάφιο ή σε τάφο ενορίτη που έχει φύγει από τη ζωή.
Το έθιμο αυτό, που στη λαογραφία αναφέρεται και ως κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής, τείνει σήμερα να περιοριστεί, ωστόσο παραμένει ζωντανό σε ορισμένες περιοχές.
Έθιμα της Μεγάλης Παρασκευής σε όλη την Ελλάδα
Η Μεγάλη Παρασκευή συνοδεύεται από έθιμα που διαφέρουν από τόπο σε τόπο, διατηρώντας ζωντανή τη σχέση της πίστης με την τοπική παράδοση.
Στη Σκιάθο και σε περιοχές που ακολουθούν το αγιορείτικο τυπικό, η περιφορά του Επιταφίου γίνεται τις πρώτες πρωινές ώρες του Μεγάλου Σαββάτου.
Στη Ναύπακτο, η περιφορά συνδυάζεται με ρίψη πυροτεχνημάτων στο λιμάνι, σε ανάμνηση της προσπάθειας του Ανεμογιάννη να πυρπολήσει την τουρκική ναυαρχίδα.
Στην Κέρκυρα, οι Επιτάφιοι ξεκινούν από νωρίς το απόγευμα και συνοδεύονται από μπάντες, χορωδίες και πλήθος πιστών, με τελευταίο να βγαίνει τον επιβλητικό Επιτάφιο της Μητρόπολης.
Στη Θράκη και στη Νέα Πέραμο Καβάλας αναβιώνει το έθιμο του καψίματος του Ιούδα, ενώ στη συνοικία Καμίνι της Ύδρας ο Επιτάφιος μπαίνει στη θάλασσα και διαβάζεται εκεί η ακολουθία.
Στη Ζάκυνθο πραγματοποιείται το μεσημέρι περιφορά του Εσταυρωμένου, ενώ λιτανεύεται και η εικόνα της Mater Dolorosa. Στην Αμοργό προσφέρονται ψωμί, ελιές και νηστίσιμα γλυκά, ενώ οι γυναίκες ραίνουν την πομπή με αρώματα.
Στην Ίο, μετά την Αποκαθήλωση, οι νέοι παίζουν τις «μπάλες», ενώ στην Πάρο η περιφορά του Επιταφίου συνοδεύεται από δεκαπέντε στάσεις με αναπαραστάσεις σκηνών από τα Πάθη.
Στη Σαντορίνη, μετά την Αποκαθήλωση, βγαίνει στους δρόμους το «Τάνταλο» και οι γυναίκες ραίνουν την πομπή με ροδόνερο. Στη Σύρο συναντώνται οι καθολικοί και οι ορθόδοξοι Επιτάφιοι στην πλατεία Μιαούλη, ενώ στην Τήνο ο Επιτάφιος του Αγίου Νεκταρίου καταλήγει στη θάλασσα.
Στις Σέρρες διατηρείται έθιμο με λουλούδια, κεριά, θυμίαμα και βλαστημένους σπόρους, ενώ στο Αγρίνιο ακολουθεί το έθιμο των χαλκουνιών. Στην Κυπαρισσία, η συνάντηση των Επιταφίων συνοδεύεται από την απελευθέρωση χάρτινων φαναριών, των γνωστών γλόμπων.
Στο Δρυόβουνο Κοζάνης γίνεται αναπαράσταση της Αποκαθήλωσης, με τη συμμετοχή πιστών και νέων κοριτσιών με παραδοσιακές φορεσιές.
Η Μεγάλη Παρασκευή και εκτός Ελλάδας
Η Μεγάλη Παρασκευή τιμάται με ιδιαίτερη κατάνυξη και σε άλλες χώρες με ισχυρή χριστιανική παράδοση.
Στη Μάλτα πραγματοποιούνται λιτανείες σε διάφορα χωριά, ενώ στις Φιλιππίνες και στην Ισπανία η ημέρα χαρακτηρίζεται από πομπές στους δρόμους. Μάλιστα, σε περιοχές της Ισπανίας, οι λιτανείες της Μεγάλης Εβδομάδας έχουν αναγνωριστεί για τη σπουδαιότητά τους, ενώ αποτελούν και σημαντικό τουριστικό γεγονός.
Σε πολλές χώρες του δυτικού κόσμου, αλλά και σε πολιτείες των ΗΠΑ, η Μεγάλη Παρασκευή είναι επίσημη αργία. Σε αρκετές περιπτώσεις περιορίζεται η εμπορική δραστηριότητα, ενώ στο παρελθόν υπήρξαν ακόμη και ειδικοί περιορισμοί σε δραστηριότητες που θεωρούνταν ασύμβατες με τον κατανυκτικό χαρακτήρα της ημέρας.
Η βαθιά ανθρώπινη πλευρά της ημέρας
Πέρα από το τυπικό, τα τροπάρια και τα έθιμα, η Μεγάλη Παρασκευή παραμένει για πολλούς μια ημέρα σιωπής και εσωτερικής επαφής.
Είναι η μέρα που οι ναοί γεμίζουν από λουλούδια, τα πρόσωπα γίνονται πιο ήσυχα και ο κόσμος ακολουθεί τον Επιτάφιο με ένα κερί στο χέρι, κουβαλώντας ο καθένας τα δικά του συναισθήματα, τη δική του πίστη, τις δικές του μνήμες.
Μέσα από το πένθος της ημέρας γεννιέται η προσδοκία της Ανάστασης. Και ίσως γι’ αυτό η Μεγάλη Παρασκευή μένει τόσο βαθιά χαραγμένη στη συλλογική μνήμη.
ΠΗΓΗ: SanSimera.gr