Η παραπληροφόρηση αναδεικνύεται σε μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη σύγχρονη δημοκρατία, επηρεάζοντας όχι μόνο τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης αλλά και την ίδια τη λειτουργία των θεσμών. Αυτό το άκρως επίκαιρο θέμα συζητήθηκε στο πλαίσιο του 11ου Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών 2026. Διακεκριμένοι εκπρόσωποι της Πολιτείας, της ακαδημαϊκής κοινότητας και του χώρου των μέσων ενημέρωσης ανέλυσαν τις διαστάσεις του φαινομένου, εστιάζοντας ιδιαίτερα στη σχέση του με τη δημοκρατική ανθεκτικότητα. Ειδικότερα στη συζήτηση που συντόνισε ο Αιμίλιος Περδικάρης, στέλεχος ΜΜΕ, μέλος του ΔΣ της EANA και πρώην πρόεδρος του ΑΠΕ-ΜΠΕ, συμμετείχαν: ο γενικός γραμματέας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης Δημήτρης Κιρμικίρογλου, η επίκουρη καθηγήτρια στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Λαμπρινή Ρόρη και ο αναπληρωτής καθηγητής Επικοινωνίας στο Vrije Universiteit Brussel, Αντώνης Καλογερόπουλος.
Η κρίση της αλήθειας και ο ρόλος της κριτικής σκέψης
Ανοίγοντας τη συζήτηση, ο κ. Κιρμικίρογλου συνέδεσε το ζήτημα της παραπληροφόρησης με θεμελιώδεις έννοιες της αρχαίας ελληνικής σκέψης, υπογραμμίζοντας ότι «το “ γνώθι σαυτόν” είναι η βάση της κριτικής σκέψης». Όπως ανέφερε, η ικανότητα του πολίτη να αξιολογεί την πληροφορία αποτελεί «την πρώτη μάχη που πρέπει να δώσουμε».
Παράλληλα, στάθηκε στην έννοια της «παρρησίας», δηλαδή της ελεύθερης και υπεύθυνης έκφρασης, ως πυλώνα της δημοκρατικής συμμετοχής. «Αυτές οι αξίες σήμερα δοκιμάζονται», σημείωσε, επισημαίνοντας ότι η σύγχρονη δημοκρατία καλείται να λειτουργήσει σε ένα περιβάλλον όπου «οι αλγόριθμοι επηρεάζουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε και συνδιαλεγόμαστε».
Επικαλέστηκε στοιχεία ερευνών τα οποία, όπως είπε, προκαλούν ιδιαίτερη ανησυχία καθώς «περίπου το 70% των Ελλήνων δεν μπορεί να διακρίνει την αλήθεια από το ψέμα», ενώ «το 87%-90% θεωρεί την παραπληροφόρηση σοβαρή απειλή για τη δημοκρατία». Όπως επεσήμανε, οι αλγόριθμοι συχνά «ευνοούν τον τοξικό λόγο», ενισχύοντας ακραίες φωνές και τη ρητορική μίσους.
Η Ελλάδα πιο ευάλωτη στην παραπληροφόρηση
«Η Ελλάδα είναι μια χώρα αρκετά ευάλωτη στην παραπληροφόρηση σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες» τόνισε από την πλευρά του ο κ.Καλογερόπουλος εξηγώντας ότι βασικός παράγοντας γι’ αυτό είναι η εκτεταμένη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για ενημέρωση. «Περίπου το 60%-70% των Ελλήνων χρησιμοποιεί τα social media για να ενημερωθεί, όταν στη Βρετανία το ποσοστό είναι 35% και στην Ιταλία 40%», σημείωσε, υπογραμμίζοντας ότι αυτή η εξάρτηση αυξάνει την έκθεση σε μη αξιόπιστο περιεχόμενο.
Την ίδια στιγμή, καταγράφεται «πολύ χαμηλή εμπιστοσύνη στις ειδήσεις, η χαμηλότερη στην Ευρώπη μαζί με την Ουγγαρία», γεγονός που ενισχύει την προσφυγή σε εναλλακτικές πηγές ενημέρωσης.
Ιδιαίτερα κρίσιμο στοιχείο, όπως τόνισε, είναι ότι «στην Ελλάδα δεν υπάρχει ένα μέσο που η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών να εμπιστεύεται για να ξεχωρίσει τι είναι αληθινό και τι όχι».
Επικαλέστηκε συγκριτικές έρευνες σύμφωνα με τις οποίες, η Ελλάδα κατατάσσεται «προτελευταία μεταξύ 17 δυτικών χωρών ως προς την ανθεκτικότητα στην παραπληροφόρηση», με τις σκανδιναβικές χώρες να εμφανίζουν τα υψηλότερα επίπεδα ανθεκτικότητας.
Οι ψυχολογικοί μηχανισμοί πίσω από την παραπληροφόρηση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν τα ευρήματα των ερευνών που ανέλυσε η κα Ρόρη, τα οποία φωτίζουν τους μηχανισμούς που οδηγούν τους πολίτες στην αποδοχή ψευδών ειδήσεων.
Όπως εξήγησε, «όταν δεν μοιραζόμαστε ένα κοινό έδαφος αξιόπιστων γεγονότων, υπονομεύεται η ίδια η αποτελεσματικότητα της δημοκρατίας». Στο πλαίσιο ερευνών που πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικές χρονικές συγκυρίες (πόλεμος στην Ουκρανία, εκλογές 2023, φυσικές καταστροφές), προέκυψαν ανησυχητικά συμπεράσματα. Ενδεικτικά ανέφερε ότι «το 55% των ερωτηθέντων συμφώνησε με τη ψευδή είδηση ότι δεν γνωρίζουμε τα πλήρη συστατικά των εμβολίων», ενώ «το 60% πίστεψε ότι οι μεγάλες πυρκαγιές στη χώρα συνδέονται με επενδυτικά συμφέροντα για ανεμογεννήτριες».
Σύμφωνα με την κα Ρόρη, ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι, όπως διαπιστώθηκε, «ούτε η ηλικία, ούτε το φύλο, ούτε το μορφωτικό επίπεδο σχετίζονται με τη ροπή στην παραπληροφόρηση». Αντίθετα, καθοριστικό ρόλο παίζουν: ο πολιτικός προσανατολισμός, η χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στους άλλους ανθρώπους, και κυρίως η πεποίθηση ότι «η αλήθεια βρίσκεται στα social media».
«Οι άνθρωποι στην Ελλάδα πιστεύουν ότι μόνο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κυκλοφορεί η αλήθεια», τόνισε, χαρακτηρίζοντας τη μεταβλητή αυτή ως «ίσως τη σημαντικότερη».
Από την κρίση εμπιστοσύνης στην έκρηξη της παραπληροφόρησης
Ο κ. Καλογερόπουλος συνέδεσε την παρούσα κατάσταση με την οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας, σημειώνοντας ότι η διάδοση του διαδικτύου συνέπεσε χρονικά με την κρίση εμπιστοσύνης προς το πολιτικό και μιντιακό σύστημα.
«Όταν ο κόσμος απέρριψε το πολιτικό και μιντιακό σύστημα, στράφηκε σε εναλλακτικές πηγές ενημέρωσης», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι αν και κάποιες από αυτές είναι αξιόπιστες, «άλλες είναι πολύ χειρότερες από το προηγούμενο σύστημα».
Οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες και η «ολιστική προσέγγιση»
Απαντώντας στις προκλήσεις, ο κ. Κιρμικίρογλου παρουσίασε μια «ολιστική προσέγγιση» που αναπτύσσει η Πολιτεία, βασισμένη σε τέσσερις βασικούς άξονες.
Πρώτος άξονας είναι ο συντονισμός των δημόσιων πολιτικών, καθώς η παραπληροφόρηση «αγγίζει πολλούς τομείς, από την παιδεία μέχρι την εξωτερική πολιτική».
Δεύτερος είναι η προστασία της ακεραιότητας του πληροφοριακού χώρου, με έμφαση στη ρύθμιση νέων τεχνολογιών. Όπως σημείωσε, «τα deepfake περιεχόμενα θα πρέπει να φέρουν ειδική σήμανση», στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.
Τρίτος άξονας είναι η ενίσχυση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και στα μέσα ενημέρωσης, με παρεμβάσεις όπως η αδειοδότηση περιφερειακών μέσων και η προστασία των δημοσιογράφων. «Αν δεν ενισχύσουμε τη δημοσιογραφία με πρόσωπο και ευθύνη, γινόμαστε πιο ευάλωτοι», υπογράμμισε.
Τέταρτος άξονας είναι η ενίσχυση της κοινωνικής και δημοκρατικής ανθεκτικότητας, μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα όπως το «καλλιεργώντας κριτικούς αναγνώστες», που απευθύνονται σε μαθητές, φοιτητές αλλά και στην τρίτη ηλικία.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε σε τρεις βασικές παραμέτρους: α) Το κράτος δεν μπορεί να ορίσει την αλήθεια, β) Δεν πρέπει να υπερεκτιμούμε την τεχνολογία. Ο άνθρωπος είναι η απάντηση και γ) Η ασυδοσία στον δημόσιο λόγο αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία.
Η εκπαίδευση ως «καρδιά του προβλήματος»
Στο ζήτημα της εκπαίδευσης στάθηκε ιδιαίτερα η κα Ρόρη, τονίζοντας ότι «εδώ βρίσκεται η καρδιά του προβλήματος». Όπως ανέφερε, η έλλειψη εμπιστοσύνης στην επιστημονική γνώση δεν αντιμετωπίζεται αποσπασματικά.
«Το ζήτημα δεν είναι τι ξέρεις, αλλά πώς έχεις μάθει να σκέφτεσαι», υπογράμμισε, επισημαίνοντας ότι η κατανόηση του τρόπου παραγωγής της γνώσης και της αλήθειας πρέπει να καλλιεργείται από νωρίς.
Παράλληλα, ανέφερε ότι η ενίσχυση της διαφάνειας στα μέσα ενημέρωσης, όπως η σαφής παρουσίαση των κανόνων δεοντολογίας, μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη του κοινού.
Ο ρόλος του δημοσιογράφου στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης
Αναφερόμενος στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι νέοι δημοσιογράφοι, ο κ. Καλογερόπουλος σημείωσε ότι το σημερινό «είναι ένα πολύ δύσκολο περιβάλλον», τονίζοντας ότι η βασική αρχή της δημοσιογραφίας παραμένει αμετάβλητη: «η διασταύρωση των πληροφοριών».
Το μεγάλο στοίχημα της δημοκρατίας
Κλείνοντας τη συζήτηση, ο κ. Κιρμικίρογλου μοιράστηκε κάτι που είπε μία πολιτική επιστήμονας και φιλόσοφος, ότι η αλήθεια δεν ηττάται όταν κερδίζει το ψέμα, αλλά όταν ο πολίτης δεν μπορεί να διακρίνει την αλήθεια από το ψέμα. «Και νομίζω ότι αυτό είναι το μεγάλο μας στοίχημα», κατέληξε ο ομιλητής
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ