Εκδήλωση μνήμης στους Λιγκιάδες: «Η μη πρόσκληση του εκπροσώπου της Γερμανίας δεν προέκυψε σε θεσμικό κενό» – Τι επισημαίνει ο Νίκος Κοσμίδης

Στην ουσιαστική δικαίωση της θέσης που υποστήριξε η δημοτική αρχή Ιωαννίνων για τη μη πρόσκληση εκπροσώπου της Γερμανίας στις φετινές εκδηλώσεις μνήμης στους Λιγκιάδες, θέμα που προκάλεσε ένταση στην προχθεσινή συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου Ιωαννίνων, οδηγεί η δημόσια παρέμβαση του Νίκου Κοσμίδη, υποψήφιου διδάκτορα Αρχιτεκτονικής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και υπευθύνου του διεπιστημονικού προγράμματος «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού». Η παρέμβασή του αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο ίδιος ήταν εκείνος που πραγματοποίησε την κεντρική ομιλία στην επίσημη τελετή μνήμης για τη Σφαγή των Λιγκιάδων, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Τασούλα.

Το ζήτημα προκάλεσε αντιπαράθεση στην τελευταία συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου Ιωαννίνων, όταν ο επικεφαλής της μείζονος αντιπολίτευσης, Δημήτρης Παπαγεωργίου, άσκησε κριτική στη δημοτική αρχή για τον αποκλεισμό του εκπροσώπου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας από τις εκδηλώσεις, υποστηρίζοντας ότι η επιλογή αυτή δεν στηριζόταν σε θεσμική απόφαση. Απαντώντας στην κριτική, ο αντιδήμαρχος Πέτρος Παλάσχας υπερασπίστηκε τη στάση της δημοτικής αρχής.

Το άρθρο του Νίκου Κοσμίδη έρχεται να ενισχύσει ουσιαστικά την επιχειρηματολογία της δημοτικής αρχής, καθώς τεκμηριώνει ότι η μη πρόσκληση Γερμανού εκπροσώπου δεν ήταν μια αυθαίρετη ή αποσπασματική επιλογή. Όπως επισημαίνει, τον Οκτώβριο του 2024, μετά τις δηλώσεις του Γερμανού Προέδρου Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάιερ ότι το ζήτημα των γερμανικών επανορθώσεων θεωρείται νομικά λήξαν, το Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών είχε παροτρύνει τους δημάρχους να μην απευθύνουν προσκλήσεις στη γερμανική πρεσβεία για συμμετοχή στις εκδηλώσεις μνήμης, μέχρι να αλλάξει η επίσημη γερμανική στάση. Κατά συνέπεια, η επιλογή του Δήμου Ιωαννιτών εντάσσεται, σύμφωνα με τον Νίκο Κοσμίδη, σε μια ήδη διατυπωμένη θεσμική θέση του Δικτύου, γεγονός που απαντά ευθέως στο βασικό επιχείρημα της κριτικής που διατύπωσε ο Δημήτρης Παπαγεωργίου στο Δημοτικό Συμβούλιο.

Ο ίδιος διευκρινίζει, πάντως, ότι η μη πρόσκληση εκπροσώπων της Γερμανίας δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως άρνηση του διαλόγου με τη σύγχρονη γερμανική κοινωνία. Αντίθετα, υποστηρίζει τη συνεργασία με πανεπιστήμια, μουσεία, ερευνητές και φορείς ιστορικής μνήμης, χωρίς αυτή να συνεπάγεται εγκατάλειψη των ελληνικών διεκδικήσεων για τις επανορθώσεις.

Πέρα από την αντιπαράθεση στο Δημοτικό Συμβούλιο, ο Νίκος Κοσμίδης θέτει το ευρύτερο ζήτημα της διαμόρφωσης μιας συνεκτικής εθνικής πολιτικής ιστορικής μνήμης, με τη συμμετοχή των μαρτυρικών δήμων και κοινοτήτων, των απογόνων των θυμάτων, της επιστημονικής κοινότητας και της Πολιτείας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Ιερά Σύνοδος: «Όχι» στους κληρικούς influencers – Οι 10 κανόνες για τα social media

Η παρέμβασή του συνδέει τη στάση απέναντι στην επίσημη γερμανική παρουσία με τις εκκρεμείς ελληνικές αξιώσεις για τις επανορθώσεις, υπογραμμίζοντας ότι οι συμβολικές κινήσεις στις επετειακές τελετές δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την ουσιαστική αντιμετώπιση των ιστορικών εκκρεμοτήτων.

Ακολουθεί αυτούσιο το άρθρο-παρέμβαση του Νίκου Κοσμίδη, με τίτλο «Περί της πρόσκλησης ή μη εκπροσώπων της Γερμανίας: Οι μαρτυρικοί τόποι και η ανάγκη μιας συνεκτικής πολιτικής μνήμης»:

Οι φετινές εκδηλώσεις μνήμης στους Λιγκιάδες έφεραν στον ίδιο τόπο διαφορετικές γενιές και διαφορετικούς τρόπους βίωσης, διατήρησης και μετάδοσης της ιστορικής μνήμης. Ο μοναδικός εν ζωή επιζών της Σφαγής, οι κάτοικοι και οι απόγονοι των θυμάτων βρέθηκαν μαζί με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τους φορείς και τις αρχές του τόπου, εκπροσώπους της έρευνας και της εκπαίδευσης. Το διήμερο δεν περιορίστηκε, έτσι, στην απόδοση τιμής στους νεκρούς, αλλά ανέδειξε τη δυνατότητα ενός μαρτυρικού τόπου να συνδέει τη βιωμένη εμπειρία με τη δημόσια μνήμη και τις ανάγκες του παρόντος.

Αυτή η προοπτική αποτέλεσε ένα από τα κεντρικά ζητήματα της ομιλίας στην επίσημη τελετή: η μνήμη ενός μαρτυρικού τόπου δεν είναι στατική κληρονομιά ούτε υπόθεση μιας επετείου. Διαμορφώνεται μέσα στον χρόνο, περνά από τη βιωμένη μνήμη στη «μεταμνήμη» των επόμενων γενεών και απαιτεί τη συνάντηση της κοινοτικής εμπειρίας με τα ιστορικά τεκμήρια, την επιστημονική έρευνα, την εκπαίδευση και τη δημόσια πολιτική.

Η συζήτηση που ακολούθησε για την παρουσία ή μη εκπροσώπου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας ανέδειξε ένα ζήτημα ευρύτερο από μια οργανωτική επιλογή. Κάθε μαρτυρικός τόπος έχει ουσιαστικό λόγο στον τρόπο με τον οποίο μνημονεύεται η ιστορία του. Όταν, όμως, τίθεται το ζήτημα της παρουσίας εκπροσώπων της Γερμανίας, έναντι της οποίας η Ελλάδα εξακολουθεί να διατηρεί αξιώσεις επανορθώσεων, η συζήτηση αποκτά και εθνική διάσταση. Η ανάγκη για μια συνεκτική εθνική πολιτική μνήμης δεν αναιρεί την τοπική ευθύνη, αλλά την εντάσσει σε ένα ευρύτερο θεσμικό πλαίσιο, με τη συμμετοχή των μαρτυρικών δήμων και κοινοτήτων, των ενώσεων απογόνων και των επιστημονικών και μνημονικών φορέων, και με το Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών ως χώρο συντονισμού και διαλόγου με την Πολιτεία.

Στην περίπτωση των Λιγκιάδων, η επιλογή να μην προσκληθούν εκπρόσωποι της Γερμανίας δεν προέκυψε σε θεσμικό κενό. Τον Οκτώβριο του 2024, μετά τις δηλώσεις του Προέδρου της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας Frank-Walter Steinmeier ότι, από νομικής πλευράς, το ζήτημα των γερμανικών επανορθώσεων θεωρείται «λήξαν», το Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών παρότρυνε τους δημάρχους να μην απευθύνουν στη γερμανική πρεσβεία πρόσκληση συμμετοχής στις εκδηλώσεις μνήμης έως ότου μεταβληθεί η γερμανική στάση. Η μη πρόσκληση εκπροσώπου της Γερμανίας στους Λιγκιάδες εντάσσεται, επομένως, σε μια ήδη διατυπωμένη θεσμική θέση του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών και αποκτά το πλήρες νόημά της μέσα σε αυτό το πλαίσιο.

Σε αυτό το πλαίσιο έχει σημασία και η διάσταση της μνημονικής και πολιτιστικής διπλωματίας. Η παρουσία ενός ξένου κρατικού εκπροσώπου σε έναν μαρτυρικό τόπο, η κατάθεση ενός στεφάνου ή, αντίθετα, η επιλογή μη πρόσκλησης δεν είναι ουδέτερες πράξεις. Φέρουν συμβολικό και πολιτικό περιεχόμενο. Η επιλογή της πρόσκλησης μπορεί να υπηρετεί μια αντίληψη για τη διαχείριση της ιστορικής μνήμης και των διακρατικών σχέσεων, όπως και η επιλογή της μη πρόσκλησης. Όταν παραμένουν ανοιχτά ζητήματα ιστορικής ευθύνης και επανορθώσεων, η τελετουργική παρουσία δεν μπορεί να υποκαθιστά την ουσιαστική αντιμετώπισή τους. Καμία από τις δύο επιλογές δεν μπορεί από μόνη της να επιλύσει τα εκκρεμή ζητήματα στις σχέσεις των δύο χωρών.

Η σχετική συζήτηση δεν πρέπει να συγχέεται, εν τούτοις, ούτε με άρνηση του διαλόγου με τη σύγχρονη Γερμανία ούτε με απόρριψη των σχέσεων μεταξύ των δύο κοινωνιών. Η συνεργασία με φορείς μνήμης, μουσεία, πανεπιστήμια και ερευνητές είναι απαραίτητη για να εντάσσονται οι τοπικές εμπειρίες μνήμης σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή και διεθνή προοπτική. Ο διάλογος αυτός, όμως, δεν συνεπάγεται αναστολή της ιστορικής διεκδίκησης: η μνήμη των εγκλημάτων της ναζιστικής κατοχής έχει διακριτή θέση στις ελληνογερμανικές σχέσεις και πρέπει να προστατεύεται από την υπαγωγή της σε οικονομικές, αναπτυξιακές ή άλλες επιδιώξεις.

Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη και στις ελληνοβουλγαρικές σχέσεις, όπου η σημερινή διακρατική συνεργασία συνυπάρχει με ανοιχτές ιστορικές εκκρεμότητες, όπως το ζήτημα των κειμηλίων από ιστορικές μονές της Βόρειας Ελλάδας που συλήθηκαν από τις βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής. Η ιστορική διεκδίκηση, επομένως, δεν συνιστά εχθρική στάση απέναντι σε έναν σύγχρονο λαό ή κράτος, αλλά αφορά τον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε τις υπαρκτές εκκρεμότητες του παρελθόντος.

Τα ζητήματα αυτά δεν αφορούν, άλλωστε, μόνο την Ελλάδα. Στην Πολωνία, ο Πρόεδρος Karol Nawrocki επέλεξε την 1η Σεπτεμβρίου 2026, 87η επέτειο της έναρξης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, για να επαναφέρει, από το Βεστερπλάτε, το ζήτημα των επανορθώσεων. Τον Ιούνιο, ο Γερμανός Υπουργός Εξωτερικών Johann Wadephul τάχθηκε υπέρ ενός οικονομικού μέτρου για τους τελευταίους εν ζωή Πολωνούς που υπέστησαν τη ναζιστική κατοχή, αναγνωρίζοντας τη διαρκή γερμανική ευθύνη απέναντί τους. Στο ίδιο πλαίσιο, η γερμανική πλευρά προχώρησε στην επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που είχαν αφαιρεθεί κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, χαρακτηρίζοντας την πράξη αυτή έκφραση της ευθύνης της Γερμανίας απέναντι στην Πολωνία. Στους Λιγκιάδες, όπως είχε κάνει και σε άλλες μαρτυρικές κοινότητες, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας επανέλαβε ότι οι ελληνικές αξιώσεις για τις γερμανικές επανορθώσεις παραμένουν «ενεργές, νόμιμες, απαράγραπτες και διεκδικήσιμες». Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η ιστορική ευθύνη, η αποκατάσταση των συνεπειών της κατοχής και οι επανορθώσεις παραμένουν ενεργά ζητήματα στις ευρωπαϊκές σχέσεις.

Η σημερινή διεθνής συγκυρία καθιστά ακόμη πιο επίκαιρα τα ζητήματα αυτά. Ο πόλεμος και η βία κατά αμάχων βρίσκονται ξανά στο κέντρο της διεθνούς πραγματικότητας, ενώ η ιστορία του 20ού αιώνα επιστρατεύεται συχνά για την υποστήριξη σύγχρονων πολιτικών και γεωπολιτικών αφηγήσεων. Την ίδια στιγμή, η ενίσχυση αυταρχικών και εθνικιστικών αντιλήψεων, η επαναφορά της στρατιωτικής ισχύος στο επίκεντρο της πολιτικής και η αμφισβήτηση βασικών μεταπολεμικών παραδοχών καθιστούν ακόμη πιο αναγκαία την ενεργή σχέση των κοινωνιών με την ιστορική μνήμη. Οι ελληνικοί μαρτυρικοί τόποι μπορούν, επομένως, να συμβάλουν ουσιαστικά στη συζήτηση για την ιστορική ευθύνη και τη μετάδοση της μνήμης στην Ευρώπη.

Η εμπειρία από συνεργασίες με μαρτυρικούς τόπους και μνημονικούς φορείς στην Ελλάδα και στον ευρωπαϊκό χώρο δείχνει στην πράξη ότι οι τοπικές εμπειρίες μνήμης μπορούν να αποκτούν ευρύτερη ευρωπαϊκή διάσταση. Η συζήτηση που άνοιξε μετά τις φετινές εκδηλώσεις στους Λιγκιάδες δεν πρέπει, επομένως, να εξαντληθεί στο ερώτημα ποιος προσκαλείται ή δεν προσκαλείται σε μια τελετή. Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι ποια πολιτική μνήμης θέλει να ακολουθήσει η χώρα και με ποιον τρόπο θα συνδέσει την εμπειρία των μαρτυρικών κοινοτήτων, την ευθύνη της Πολιτείας και τη διεθνή παρουσία της χώρας.

Νίκος Κοσμίδης

Υπ. Διδ. Αρχιτεκτονικής ΔΠΘ

Υπεύθυνος προγράμματος

Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού

(Φωτογραφίες: mnemonikon.gr / Δήμος Ιωαννιτών)