Υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση, ότι ο άνθρωπος χρησιμοποιεί μόλις το 10% του εγκεφάλου η οποία είναι ένας από τους πιο γνωστούς επιστημονικούς μύθους και οφείλεται η κυρίως σε ταινίες του Χόλιγουντ και βιβλία και βίντεο στα social media σχετικά με την αυτοβελτίωση.
Ο Μύθος του 10%
Ο Μύθος του 10% μοιάζει τόσο εντυπωσιακός, που θέλει να τον πιστέψει κανείς. Και ποιος δεν θέλει να νιώθει ότι κρύβει μέσα του ανεκμετάλλευτες δυνατότητες, περισσότερες από αυτές που συνήθως επιδεικνύει στην καθημερινότητά του. Η πραγματικότητα όμως είναι πολύ πιο απλή και, ταυτόχρονα, πολύ πιο εντυπωσιακή.
Είναι έστω και λίγο …πραγματικότητα;
Η σύντομη απάντηση είναι πως όχι. Χρησιμοποιούμε σχεδόν ολόκληρο τον εγκέφαλό μας. Όχι όλα τα μέρη ταυτόχρονα για την ίδια εργασία, αλλά μέσα στην ημέρα ενεργοποιούνται πρακτικά όλες οι περιοχές του. Η νευροεπιστήμη, μέσω των σύγχρονων μεθόδων απεικόνισης (όπως η μαγνητική τομογραφία fMRI), έχει αποδείξει επανειλημμένα ότι χρησιμοποιούμε σχεδόν το 100% του εγκεφάλου μας κατά τη διάρκεια ενός εικοσιτετραώρου.
Η καταγωγή του μύθου – Από πού ξεκίνησε;
Ο μύθος πιθανότατα ξεκίνησε από κάποια παρερμηνεία των πρώιμων νευρολογικών παρατηρήσεων. Κάποιες περιοχές του εγκεφάλου δεν είχαν ξεκάθαρη λειτουργία τον 19ο αιώνα, οπότε θεωρήθηκε ότι ίσως “δεν χρησιμοποιούνται”. Με την πρόοδο της νευροεπιστήμης όμως, ειδικά με τεχνολογίες όπως η μαγνητική τομογραφία λειτουργικού τύπου (fMRI), γνωρίζουμε πλέον ότι ακόμη και σε κατάσταση ηρεμίας ο εγκέφαλος είναι εξαιρετικά δραστήριος.
Μία πρώτη απλή απόδειξη είναι ότι αν χρησιμοποιούσαμε μόνο το 10%, τότε σοβαρές εγκεφαλικές βλάβες σε “αχρησιμοποίητες” περιοχές δεν θα είχαν καμία επίπτωση. Στην πράξη όμως, ακόμη και μικρές βλάβες μπορούν να επηρεάσουν μνήμη, κίνηση, λόγο ή συναίσθημα. Αυτό από μόνο του καταρρίπτει τον μύθο.
Ο εγκέφαλος είναι ένα ενεργοβόρο όργανο
Ένα ακόμη ισχυρό επιχείρημα είναι η κατανάλωση ενέργειας. Ο εγκέφαλος αποτελεί περίπου το 2% του σωματικού μας βάρους, αλλά καταναλώνει περίπου το 20% της ενέργειας του σώματος. Αν το 90% του ήταν άχρηστο, η εξέλιξη δύσκολα θα διατηρούσε ένα τόσο ενεργοβόρο όργανο χωρίς λόγο.
Στην πραγματικότητα, ο εγκέφαλος λειτουργεί σαν μια πολύπλοκη ορχήστρα. Διαφορετικές περιοχές αναλαμβάνουν διαφορετικούς ρόλους, συνεργάζονται, συντονίζονται, ενεργοποιούνται και απενεργοποιούνται ανάλογα με την ανάγκη. Δεν υπάρχει “κρυμμένο” 90% που περιμένει να ξυπνήσει.
Γιατί τότε μας αρέσει να πιστεύουμε τον μύθο;
Ο μύθος του 10% είναι ελκυστικός γιατί υπόσχεται απεριόριστες δυνατότητες. Μας δίνει την εντύπωση ότι υπάρχει ένα τεράστιο δυναμικό που απλώς δεν έχουμε μάθει να αξιοποιούμε.
Η αλήθεια όμως είναι πιο ώριμη: δεν έχουμε “ανενεργό” εγκέφαλο, αλλά έχουμε έναν εγκέφαλο που δεν λειτουργεί πάντα ορθολογικά. Και εδώ αρχίζουν τα πραγματικά ενδιαφέροντα φαινόμενα.
Η Επιστήμη πίσω από τις Αποφάσεις και το Ρίσκο
Αν και χρησιμοποιούμε όλο τον εγκέφαλό μας, ο τρόπος με τον οποίο ενεργοποιούνται οι διάφορες περιοχές του εξαρτάται από τη δραστηριότητα που κάνουμε. Για παράδειγμα, όταν βρισκόμαστε σε ένα περιβάλλον που απαιτεί στρατηγική σκέψη και ανάλυση πιθανοτήτων, ο προμετωπιαίος φλοιός παίρνει τα ηνία.
Αυτή η πνευματική εγρήγορση είναι εμφανής σε δραστηριότητες που συνδυάζουν την τύχη με τη λογική. Στο πλαίσιο αυτό, η επιστήμη της νευροβιολογίας εξηγεί γιατί η επίσκεψη σε ένα καζίνο όπως αυτό της Betsson παραμένει μια τόσο ελκυστική μορφή διασκέδασης. Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί ποτέ “στο 10%”, αλλά βρίσκεται σε πλήρη ενεργοποίηση, ζυγίζοντας το ρίσκο και την ανταμοιβή σε κάθε δευτερόλεπτο.
Παράρτημα: Παράξενα αλλά αληθινά φαινόμενα του εγκεφάλου
1. Το φαινόμενο της ανταμοιβής
Ο εγκέφαλος διαθέτει ένα σύστημα ανταμοιβής που βασίζεται κυρίως στη ντοπαμίνη. Αυτό το σύστημα ενεργοποιείται όταν περιμένουμε κάτι ευχάριστο, όχι μόνο όταν το λαμβάνουμε. Εντυπωσιακά, η προσμονή μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη νευρωνική διέγερση από το ίδιο το αποτέλεσμα.
Αυτός ο μηχανισμός εξηγεί γιατί δραστηριότητες με αβέβαιο αποτέλεσμα μπορεί να είναι τόσο ελκυστικές. Η αβεβαιότητα αυξάνει τη ντοπαμίνη. Σε περιβάλλοντα όπου το αποτέλεσμα δεν είναι προβλέψιμο, όπως σε παιχνίδια καζίνο, ο εγκέφαλος διεγείρεται έντονα από την προσμονή και όχι μόνο από το τελικό αποτέλεσμα.
2. Το déjà vu
Το déjà vu είναι η αίσθηση ότι έχουμε ξαναζήσει μια στιγμή. Πιθανότατα σχετίζεται με μια μικρή ασυγχρονία μεταξύ των συστημάτων μνήμης του εγκεφάλου. Για λίγα δευτερόλεπτα, ο εγκέφαλος “μπερδεύει” το παρόν με κάτι που μοιάζει οικείο.
Αυτό δείχνει ότι ο εγκέφαλος δεν καταγράφει απλώς την πραγματικότητα. Την ερμηνεύει. Δημιουργεί μοτίβα. Και μερικές φορές βλέπει μοτίβα εκεί που δεν υπάρχουν.
3. Γιατί ξεχνάμε εύκολα ονόματα;
Η μνήμη για ονόματα είναι αδύναμη γιατί τα ονόματα δεν έχουν συνήθως νοηματικό περιεχόμενο. Αν ακούσουμε “Γιώργος”, δεν υπάρχει άμεση εικόνα ή έννοια που να το συνοδεύει. Αντίθετα, μια λέξη όπως “μήλο” ενεργοποιεί εικόνα, γεύση, χρώμα.
Ο εγκέφαλος συγκρατεί ευκολότερα πληροφορίες που συνδέονται με συναίσθημα, εικόνα ή εμπειρία. Γι’ αυτό θυμόμαστε πιο εύκολα γεγονότα που μας προκάλεσαν έντονη αντίδραση.
4. Λάθη στην εκτίμηση πιθανοτήτων
Παρότι χρησιμοποιούμε ολόκληρο τον εγκέφαλό μας, δεν λειτουργεί πάντα μαθηματικά. Ο ανθρώπινος νους έχει εξελιχθεί για γρήγορες αποφάσεις, όχι για ακριβείς υπολογισμούς πιθανοτήτων.
Συχνά υπερεκτιμούμε σπάνια γεγονότα και υποτιμούμε τα συνηθισμένα. Αυτό επηρεάζει τη συμπεριφορά μας σε καταστάσεις αβεβαιότητας, όπως συμβαίνει συχνά σε παιχνίδια καζίνο, όπου η αντίληψη της πιθανότητας δεν ταυτίζεται πάντα με τη στατιστική πραγματικότητα.
Φυσικά, ας επεκτείνουμε το άρθρο προσθέτοντας τις ενότητες για τη Νευροπλαστικότητα και τη Διατροφή του Εγκεφάλου, ώστε να ολοκληρωθεί η ανάλυση και να φτάσουμε το επιθυμητό μέγεθος των 1000+ λέξεων, διατηρώντας τη σύνδεση με το καζίνο.
5. Νευροπλαστικότητα: Ο Εγκέφαλος που δεν Σταματά να Αλλάζει
Μία από τις πιο ελπιδοφόρες ανακαλύψεις της σύγχρονης επιστήμης είναι ότι ο εγκέφαλος δεν είναι ένα “στατικό” όργανο. Παλαιότερα πιστεύαμε ότι μετά την ενηλικίωση, τα εγκεφαλικά κύτταρα απλώς πεθαίνουν και δεν αντικαθίστανται. Σήμερα ξέρουμε για τη Νευροπλαστικότητα: την ικανότητα του εγκεφάλου να δημιουργεί νέες συνδέσεις και να αναδιοργανώνεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας.
Άρα, τι σημαίνει τελικά ότι “χρησιμοποιούμε το 100%”;
Δεν σημαίνει ότι λειτουργούμε στο μέγιστο των δυνατοτήτων μας κάθε στιγμή. Σημαίνει όμως ότι ο εγκέφαλος είναι ένα πλήρως ενεργό, δυναμικό σύστημα. Οι περιοχές του συνεργάζονται διαρκώς, ακόμη κι όταν ξεκουραζόμαστε.
Το ζήτημα δεν είναι αν χρησιμοποιούμε το 10% ή το 100%. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς χρησιμοποιούμε τον εγκέφαλό μας. Πόσο συνειδητές είναι οι αποφάσεις μας. Πόσο κατανοούμε τις γνωστικές μας προκαταλήψεις. Πόσο αντιλαμβανόμαστε τους μηχανισμούς ανταμοιβής που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας.
Ο εγκέφαλος δεν είναι “κοιμισμένος”. Είναι όμως ευάλωτος σε παρερμηνείες, προσδοκίες και συναισθηματικές επιδράσεις.
Και ίσως αυτό είναι πιο ενδιαφέρον και από τον ίδιο τον μύθο.
Γιατί η αλήθεια δεν είναι ότι έχουμε ένα τεράστιο ανεκμετάλλευτο 90%. Η αλήθεια είναι ότι έχουμε ένα εξαιρετικά πολύπλοκο 100% — και δεν το καταλαβαίνουμε όσο νομίζουμε.