Μια πρωτοποριακή έρευνα από το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ) και επιστήμονες της Νέας Ζηλανδίας φέρνει στο φως εκατοντάδες άγνωστα μέχρι σήμερα ενεργά ρήγματα σε όλη τη χερσαία Ελλάδα. Χρησιμοποιώντας τα λεπτομερή Ψηφιακά Μοντέλα Εδάφους (DEMs) του Ελληνικού Κτηματολογίου, χαρτογράφησαν συστηματικά το ελληνικό ανάγλυφο και δημιούργησαν την πρώτη ολοκληρωμένη βάση δεδομένων ενεργών ρηγμάτων, με την ονομασία AFG – Active Faults Greece, η οποία δημοσιεύθηκε στο έγκριτο περιοδικό Scientific Data.
Η γεωλογική «μηχανή» που αλλάζει συνεχώς το ελληνικό τοπίο
Όπως επισημαίνει η διεθνής επιστημονική ομάδα (Dr John Begg, Δρ Βασιλική Μουσλοπούλου, Dr Dave Heron και Prof. Andy Nicol), η Ελλάδα βρίσκεται σε μια περιοχή όπου συγκρούονται η αφρικανική και η ευρασιατική τεκτονική πλάκα, δημιουργώντας ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο τοπίο. Το ανάγλυφο της χώρας διαμορφώνεται διαρκώς από τη δράση ενεργών ρηγμάτων, πολλά από τα οποία παραμένουν κρυμμένα κάτω από πυκνή βλάστηση, αστικό ιστό ή φυσικές μορφές που δυσχεραίνουν τον εντοπισμό τους.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η Ελλάδα —μια χώρα που βασίζεται στον τουρισμό και επιδιώκει να ενισχύσει τον ρόλο της ως ενεργειακός κόμβος στην Ανατολική Μεσόγειο— χρειάζεται επειγόντως μια πλήρη εικόνα της διασποράς των σεισμικών πηγών, τόσο στη στεριά όσο και στη θάλασσα.
Τι αποκαλύπτει η νέα βάση AFG
Η AFG αποτελεί τον πρώτο πανελλαδικό χάρτη ενεργών ρηγμάτων βασισμένο αποκλειστικά στη μορφολογία του εδάφους, σε ενιαία κλίμακα 1:25.000. Στη βάση καταγράφονται:
-
3.815 ίχνη ρηγμάτων, ταξινομημένα σε
-
892 μεμονωμένα ρήγματα, εκ των οποίων περισσότερα από τα μισά χαρτογραφούνται για πρώτη φορά
-
35 επιφανειακές διαρρήξεις ιστορικών σεισμών
Κάθε ρήγμα ταξινομείται σε τρεις κατηγορίες:
-
Ενεργό, όταν το ανάγλυφο παρουσιάζει πρόσφατη παραμόρφωση
-
Πιθανώς ενεργό, όταν εντοπίζεται αλλά με λιγότερο σαφή στοιχεία δράσης
-
Αβέβαιο, όταν απαιτούνται περισσότερες παρατηρήσεις
Η λεπτομερέστερη ταξινόμηση εξαρτάται από τη μορφή του ανάγλυφου: ίχνη που μοιάζουν με «μαχαιριές» υποδηλώνουν δράση μέσα στα τελευταία 10.000 χρόνια, ενώ οι πιο στρογγυλεμένες μορφές παραπέμπουν σε αρχαιότερους σεισμούς.
Πάνω από 2.000 ρήγματα χαρακτηρίζονται ενεργά
Περισσότερα από 2.000 ίχνη περιγράφονται ως ενεργά, ενώ άλλα 1.600 ως πιθανώς ενεργά. Πάνω από τα μισά ενεργά ρήγματα επηρεάζουν τη ροή ποταμών, την απόθεση ιζημάτων και τα όρια ανάμεσα σε βουνά και κοιλάδες — ενδείξεις ότι αρκετά παραμένουν ακόμα «αόρατα», καλυμμένα από νεότερα γεωλογικά στρώματα.
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα DEMs έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο παρατηρείται το έδαφος. Τα μοντέλα αυτά λειτουργούν ως τρισδιάστατες αποτυπώσεις της γήινης επιφάνειας, επιτρέποντας την αναγνώριση γεωλογικών δομών αόρατων στο γυμνό μάτι.
Η χαρτογράφηση ως εργαλείο για ασφαλείς υποδομές
Η ερευνήτρια του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του ΕΑΑ, Δρ Βασιλική Μουσλοπούλου, υπογραμμίζει ότι η συγκεκριμένη εργασία έχει κρίσιμη σημασία για τον σχεδιασμό υποδομών — δρόμων, γεφυρών, φραγμάτων και ενεργειακών μονάδων. Η γνώση των ενεργών ρηγμάτων που μπορούν να μετακινήσουν το έδαφος αποτελεί προϋπόθεση για την ασφάλεια και τη βιωσιμότητα τέτοιων έργων, ενώ τα δεδομένα της AFG θα μπορούν να ενσωματωθούν στα νέα μοντέλα σεισμικής επικινδυνότητας της χώρας.
Τεχνολογία και επιστημονική εμπειρία: Ένας αναγκαίος συνδυασμός
Ο Dr John Begg επισημαίνει ότι η τεχνολογία, όσο εξελιγμένη κι αν είναι, δεν αρκεί χωρίς τη γεωλογική εμπειρία. Η ερμηνεία των DEMs απαιτεί το έμπειρο μάτι που μπορεί να διακρίνει ένα τεκτονικό μέτωπο από μια απλή διάβρωση. Οι ψηφιακές ενδείξεις επαληθεύονται μόνο μέσω επιτόπιων παρατηρήσεων και σύγκρισης με το ιστορικό σεισμών και προηγούμενες μελέτες.
Η ομάδα εξηγεί ότι σε μια χώρα με τόσο έντονο ανάγλυφο, η παρατήρηση της μορφολογίας —όπως η εκτροπή ποταμών ή η γεωμετρία ενός «τριγωνικού» βουνού— μπορεί να αποκαλύψει τι συνέβη στο υπέδαφος χιλιάδες χρόνια πριν.
Ελεύθερη πρόσβαση για όλους
Η βάση AFG είναι προσβάσιμη σε κάθε ενδιαφερόμενο μέσα από διαδραστικό χάρτη. Μηχανικοί, ερευνητές, ακόμη και πολίτες μπορούν να εντοπίζουν τα ενεργά ρήγματα της περιοχής τους και να ενημερώνονται για τα χαρακτηριστικά τους. Η πρωτοβουλία αυτή φιλοδοξεί να υποστηρίξει τις εθνικές προσπάθειες καταγραφής σεισμικών πηγών και να αποτελέσει διεθνές πρότυπο για άλλες σεισμογενείς χώρες.