Τα “διαμάντια” των ορεινών όγκων της Ηπείρου

“Τα διαμάντια είναι παντοτινά” (Diamonds are forever) τραγουδούσε η μελωδική φωνή της Shirley Bassey, στην θρυλική ομώνυμη ταινία του Τζέιμς Μπόντ. Όπως παντοτινή και διαχρονική είναι η λάμψη και γοητεία των ορεινών όγκων της Ηπείρου, που την τελευταία δεκαετία έρχονται ακόμη περισσότερο στο προσκήνιο και μέσω συνεργασιών ιδιωτικής και δημόσιας πρωτοβουλίας, αναδεικνύονται, αναβαθμίζονται, εκσυγχρονίζονται παρέχοντας υψηλής ποιότητας υπηρεσίες. Όχι άδικα, χαρακτηρίζονται από πολλούς ως μικρά “διαμάντια” της υπαίθρου, ανεκτίμητης αξίας όσον αφορά τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης του ανθρώπου με τη φύση, προ(σ)καλώντας και τους πιο δύσπιστους όλες τις εποχές του χρόνου, σε μια απόδραση από το ”κλεινόν άστυ”, για να ανακαλύψουν την ανεπιτήδευτη αυθεντικότητα και ομορφιά της Ηπειρώτικης υπαίθρου.

Γράφει ο Πέτρος Ι. Μπούγιας*

Το “λευκό διαμάντι”: χιονοδρομικό κέντρο Ανήλιου Μετσόβου

Πυλώνες για λιφτ χιονοδρομίας αντί για ανεμογεννήτριες.

Όταν η στρατηγική επιλογή της πολιτικής για τους ορεινούς όγκους, έχει στόχο την αξιοβίωτη ολοκληρωμένη ανάπτυξη (εκείνη “για την οποία χαίρεται κανείς να ζεί”) τότε μπορούν να γίνουν μικρά και μεγάλα θαύματα. Το νεότερο χιονοδρομικό κέντρο της Ελλάδας, αυτό του Ανήλιου, αποτελεί ένα case study για το πώς η υποδειγματική συνεργασία δημόσιας και ιδιωτικής πρωτοβουλίας, μπορεί να δημιουργήσει υποδομές που θα βελτιώσουν την οικονομία, τον τουρισμό και το μέλλον ενός τόπου.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Το τελεφερίκ του Μετσόβου το 1968 (βίντεο)

Και μπορεί σήμερα όλα να μοιάζουν λαμπερά και απαστράπτοντα από την αντανάκλαση του ήλιου στο πασπαλισμένο χιόνι του Χ/Κ Ανηλίου, όμως δεν ήταν πάντα έτσι.

Από το 2012 που είχε ξεκινήσει τη λειτουργία του μέχρι το τέλος του 2017 που άλλαξε ιδιοκτησιακό καθεστώς, ο δρόμος θα σε έβγαζε στο χιονοδρομικό μόνο αν μπερδευόσουν και δεν είχες gps και αν τελικά έφτανες εκεί, η εικόνα ήταν απογοητευτική: ένα παλιό lift και ένα σαλέ με παροχές περιπτέρου. Όσοι ασχολούνταν με τη χιονοδρομία δεν ήταν καν στο χάρτη επιλογών τους, αλλά δεν αποτελούσε ελκυστικό προορισμό ούτε για τους επισκέπτες – τουρίστες. Την τελευταία δεκαετία με στοχευμένη προσπάθεια του ιδιώτη στην αναβάθμιση των υποδομών, αλλά και τη συμβολή της Περιφέρειας Ηπείρου στη διάνοιξη και τη συντήρηση του οδικού δικτύου και του χώρου στάθμευσης, το Anilio Park αύξανε με γεωμετρική πρόοδο την επισκεψιμότητα και τη φήμη του. Η ένταξη του χιονοδρομικού στο επενδυτικό σχέδιο “Αναβάθμιση Εγκαταστάσεων Χιονοδρομικών Κέντρων», μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, έφερε κυριολεκτικά την απογείωση: με την εξαθέσια αποσυμπλεκόμενη καρέκλα να μεταφέρει χιονοδρόμους και επισκέπτες στην κορυφή Guzel Tepe (“όμορφη ράχη”) της Πίνδου όπου μπορεί κανείς να θαυμάσει με πανοραμική θεά 360 μοιρών το υπέροχο τοπίο με τις ψηλότερες κορυφές της χώρας μας (μεταξύ άλλων και αυτής του Ολύμπου). Κι όσοι νομίζουν ότι με τις επιδοτήσεις είναι όλα εύκολα, να υπενθυμίσω για το ίδιο πρόγραμμα ο εκσυγχρονισμός του χιονοδρομικού κέντρου Σελίου απεντάχθηκε. Χρειάζεται πέρα από τη δυνατότητα των οικονομικών ενισχύσεων και σοβαρή προετοιμασία, γνώση και κυρίως το όραμα και η αγάπη για το βουνό. Στο Ανήλιο θεμελιώθηκαν γερά οι βάσεις για την ανάπτυξη του ορεινού τουρισμού καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, αφού και τους υπόλοιπους μήνες (που δεν λειτουργεί η χιονοδρομία) λαμβάνουν χώρα άλλες δραστηριότητες(mountain bike, πεζοπορία, μουσικά φεστιβάλ). Πέρα των αρκετών νέων θέσεων εργασίας που δημιουργήθηκαν στις εγκαταστάσεις του, άνθιση γνωρίζουν και οι επιχειρήσεις που χωροθετούνται στην ευρύτερη περιοχή: ξενοδοχεία, ταβέρνες, καφετέριες, καταστήματα ενοικιάσεων εξοπλισμού χιονοδρομίας, καταστήματα παραδοσιακών τοπικών προϊόντων.

Το “μπλε διαμάντι”: μουσείο υδροκίνησης Ανθοχωρίου Μετσόβου

Η ορμή του νερού, όχι ως απειλή αλλά ως κινητήρια δύναμη δημιουργίας.

Από τον 17ο αιώνα, στο Ανθοχώρι Μετσόβου το πολύτιμο αγαθό του νερού δεν αφήνονταν να σπαταλάται αναξιοποίητο αλλά τουναντίον αξιοποίονταν ιδανικά: στον πετρόκτιστο νερόμυλο άλεθαν καλαμπόκι, στις νεροτριβές έπλεναν τις βελέντζες, στα μαντάνια επεξεργάζονταν τα μάλλινα υφάσματα και έφτιαχναν ρούχα και στολές. Οι χώροι αυτοί με ιδιωτική πρωτοβουλία και αρωγούς την Περιφέρεια Ηπείρου και το Δήμο Μετσόβου αναστηλώθηκαν και αξιοποιήθηκαν ώστε να αναδεικνύουν την ιστορία του τόπου, που είναι άμεσα συνυφασμένη με την εκμετάλλευση του υδάτινου στοιχείου. Έτσι προέκυψε το Υπαίθριο Μουσείο Υδροκίνησης, σε μια έκταση περίπου 8 στρεμμάτων που περιλαμβάνει αναπαλαιωμένα κτίσματα, ανακατασκευασμένους νερόμυλους, νεροτριβές και μαντάνια, καλντερίμια, γεφυράκια που προβάλλουν τη σημασία της υδροκίνησης στην παραδοσιακή κοινωνία αλλά και χώρους εστίασης για τους επισκέπτες.

Το “πράσινο διαμάντι:” καταρράκτες Κλίφκης Βόρειων Τζουμερκων

Η βλάστηση και οι φυσικές δεξαμενές, που δεν πνίγουν αλλά αναζωογονούν.

Η περιοχή της Κλίφκης που είναι πολύ κοντά στο χωριό Καλέντζι είναι ένας τόπος απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς, με έντονη βλάστηση, πελώριους βράχους, σπηλιές, καταρράκτες, μικρά και μεγάλα ρέματα τα νερά των οποίων καταλήγουν στον Άραχθο ποταμό. Ένα καλά κρυμμένο διαμάντι της φύσης στους καταρράκτες του οποίου είχαν κυρίως πρόσβαση όσοι έκαναν ραφτινφκ στο ποτάμι. Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον της Περιφέρειας Ηπείρου και του Δήμου Βόρειων Τζουμέρκων να κάνει προσβάσιμο σε όλους τους επισκέπτες αυτό το τοπίο σπάνιας φυσικής ομορφιάς, όπου τα νερά των υπόγειων ποταμών, οι θεαματικοί καταρράκτες και η πλούσια βλάστηση δημιουργούν μια εμπειρία μοναδική, είχε ως αποτέλεσμα την βελτίωση του δρόμου πρόσβασης αλλά και τη σύναψη μιας προγραμματικής σύμβασης μεταξύ των φορέων αυτοδιοίκησης που είναι σε εξέλιξη. Πολύ σύντομα αναμένεται να ολοκληρωθεί η ανάδειξη: των περιπατητικών διαδρομών και θέσεων αναψυχής, η αναστύλωση και ανακατασκευή του κτιρίου του νερόμυλου, των ερειπίων της κατοικίας του μυλωνά, των μονοπατιών, των πεζογεφυρών, το πέτρινο γεφύρι, ώστε να αποτελέσουν ένα αξιόλογο δίκτυο αναψυχής, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και οικολογικής «συμφιλίωσης με την φύση». Σημαντικές υπηρεσίες εναλλακτικού τουρισμού και υπαίθριων δραστηριοτήτων αναψυχής στην περιοχή όπως: κατάβαση φαραγγιών, πεζοπορίες, ραφτινφκ, κάμπινγκ, κολύμβησης στις φυσικές δεξαμενές, ήδη παρέχονται και αναμένεται να αυξηθεί πολύ η τουριστική ανάπτυξη της περιοχής μετά την ολοκλήρωση του κομβικού για την περιοχή έργου της οδού Πηγάδια – Πλάκα, που είναι σε εξέλιξη και θα συνδέει τα Τζουμέρκα με τους μεγάλους οδικούς άξονες.

Το διαμαντένια “πετράδια”: Συρράκο και Καλαρρύτες Τζουμερκων

Η πέτρα όχι ως εμπόδιο αλλά ως θεμέλιος λίθος

Το Συρράκο και οι Καλαρρύτες, τα “δίδυμα αρχοντοχώρια”των Τζουμέρκων, απέναντι το ένα από το άλλο, μοιάζουν με ένα ζευγάρι σκουλαρίκια με πολύτιμα πετράδια στα αυτιά μιας όμορφης Ηπειρώτισσας φιλοτεχνημένα από τον Σωτήρη Βούλγαρη, που έφυγε από τους Καλαρρύτες και άνοιξε στις αρχές του 20ου αιώνα το πρώτο κατάστημα στη Ρώμη, ιδρύοντας την μετέπειτα αυτοκρατορία Bulgari. Eίναι τα πιο εντυπωσιακά πέτρινα χωριά της περιοχής που επιμένουν να “αντιστέκονται” στο χρόνο αποπνέοντας το μεγαλείο του παρελθόντος. Κτισμένα στην άκρη του γκρεμού, διατηρούν αναλλοίωτη την παραδοσιακή ηπειρώτικη αρχιτεκτονική με τα πετρόκτιστα σπίτια, τις στέγες από σχιστόλιθο, τα λιθόστρωτα καλντερίμια, την λαξευτή τοιχοποιία, τα πέτρινα τοξωτά γεφυράκια και τις βρύσες. Η οργή της φύσης και το δύσκολο ανάγλυφο της περιοχής επιβάλλει συνέχεια εργασίες συντήρησης των δρόμων και των υποδομών από τους αυτοδιοικητικούς φορείς, ενώ δρομολογούνται και άλλα έργα που θα αναβαθμίσουν συνολικά τα δύό βλαχοχώρια. Εκτός από την σπουδαία ιστορία των τόπων αυτών που αξίζει κανείς να ανακαλύψει, δραστηριότητες όπως η πεζοπορία στο απαράμιλλου κάλλους φυσικό τοπίο με τα φαράγγια και τα πολλά τρεχούμενα νερά είναι μοναδική εμπειρία. Αυτό όμως που κάνει πραγματικά ξεχωριστή τη διαμονή ενός επισκέπτη στα χωριά, είναι η έλλειψη αυτοκινήτου στους οικισμούς. Enjoy the silence (απολαύστε τη σιωπή) που τραγουδάνε και οι Depeche mode ή αν έπρεπε να επιλέξουμε ένα soundtrack ας είναι ηπειρώτικο κλαρίνο.

Το “ακατέργαστο διαμάντι”: ιαματικά λουτρά Καβασίλων Κόνιτσας

Οι ακριτικές περιοχές όχι ως πεδίο προβλημάτων αλλά ως πηγή ίασης και πλούτου.

Η αποκατάσταση και λειτουργία των Ιαματικών λουτρών του Αμάραντου, των Καβασίλων και της Πυξαριάς Κόνιτσας και η ανάδειξη της ως λουτρόπολης των Βαλκανίων, αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα της Περιφέρειας Ηπείρου και είναι σε εξέλιξη μέσω της ωρίμανσης μελετών για τις ΟΧΕ (Ολοκληρωμένες Χωρικές Επενδύσεις) και της διάθεσης κονδυλίων εκατομμυρίων ευρώ από το ΕΣΠΑ. Τα project περιλαμβάνουν έργα υποδομής και αναπλάσεις, με στόχο την ανάδειξη των φυσικών πηγών και τη βελτίωση της προσβασιμότητας για τους επισκέπτες, φυσικές πισίνες, κατασκευή νέας γέφυρας, νέου δρόμου, αξιοποίηση ως επισκέψιμου του φυσικού σπηλαίου της περιοχής στα σύνορα με την Αλβανία. Οι παρεμβάσεις εντάσσονται σε ένα συνολικό σχέδιο ανάπτυξης της περιοχής, με στόχο την αξιοποίηση του φυσικού πλούτου, μέσω του οποίου μπορεί να αναγεννηθεί μια ακριτική και φθίνουσα πληθυσμιακή περιοχή, ώστε να αναδειχθεί ο φυσικός πλούτος και η πολιτιστική κληρονομιά της Κόνιτσας, ενισχύοντας παράλληλα τον εναλλακτικό τουρισμό στην Ήπειρο.

Το “κινηματογραφικό διαμάντι”: Τσεπέλοβο Ζαγορίου

Το χωριό όχι ξεχασμένος τόπος αλλά ως πρεσβευτής μέσα από τη μεγάλη οθόνη.

‘”Born to be murdered”, “τα κάλαντα των Χριστουγέννων”, “κουραμπιέδες με χιόνι” είναι μόνο κάποιες κινηματογραφικές ταινίες, από το Χόλιγουντ και την Ελλάδα, που πρόσφατα έχουν χρησιμοποιήσει το παραδοσιακό, αρχοντικό χωριό του Ζαγορίου, το Τσεπέλοβο ως φυσικό πλατό των γυρισμάτων τους, ταξιδεύοντας την ανεπιτήδευτη ομορφιά της Τύμφης σε όλο τον κόσμο. Στις βόλτες στα γραφικά λιθόστρωτα καλντερίμια, θα ανακαλύψει κάποιος και τα ερείπια του σπιτιού της σπουδαίας ηθοποιού, Μαρίκας Κοτοπούλη.

Η υπέροχη κεντρική πλατεία του χωριού, όπου δεσπόζει ο μεγάλος πλάτανος που χαρίζει γενναιόδωρα τη σκιά του, είναι μια επιβεβλημένη στάση που αξίζει να κάνει κάθε επισκέπτης. Τα καλοδιατηρημένα πέτρινα αρχοντικά, τα γεφύρια, οι εκκλησίες, το φαρμακείο που πλέον λειτουργεί ως γκαλερί, συμπληρώνουν το παζλ του παραδοσιακού με γνήσιο ηπειρώτικο χαρακτήρα χωρίου, που η φύση με μαεστρία και ταμπεραμέντο αλλάζει την παλέτα των χρωμάτων του τις τέσσερις εποχές του χρόνου, δημιουργώντας ένα κινηματογραφικό σκηνικό.

Το “αλπικό διαμάντι”: Δασικό Χωριό Κέδρος, Καταρράκτη Κεντρικών Τζουμέρκων

Προτεραιότητα το δασός – το κέδρος και όχι το κέρδος.

Το Δασικό Χωριό Κέδρος βρίσκεται στις Δυτικές πλαγιές των Τζουμέρκων (Αθαμανικά όρη) και είναι ένα «χωριό» που αποτελείται από είκοσι ξύλινα σπίτια. Το αλπικό τοπίο και η ελβετική τύπου αρχιτεκτονική των σαλέ καταλυμάτων, σε μεταφέρουν σε τοπία άγριας ομορφιάς της Κεντρικής Ευρώπης. Η ακαταμάχητη ηρεμία της φύσης εδώ είναι επιβλητική. Ο τόπος αποτελεί ζωντανή επιβεβαίωση όλων εκείνων των επιστημονικών μελετών που αναφέρουν ότι υπάρχουν οφέλη: όταν περπατάμε σε ένα μονοπάτι στο δάσος, όταν ακούμε το αεράκι να θροΐζει τα φύλλα, όταν αγγίζουμε την τραχύτητα του φλοιού ενός δέντρου, όταν την όσφρηση μας συνεπαίρνει το άρωμα από τα αγριολούλουδα. H λειτουργία του Δασικού Χωριού διεκόπη το 2018 κυρίως λόγου του υψηλού κόστους συντήρησης, ωστόσο η παραχώρηση του Δασικού Χωριού «Κέδρος» από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας στην Περιφέρεια Ηπείρου αποτελεί μια σημαντική αναπτυξιακή ευκαιρία. Η ολοκλήρωση των μελετών για την αναβίωση του Δασικού Χωριού Κέδρος ως πρότυπου χώρου διαμονής, εκπαίδευσης και αναψυχής, με σεβασμό στην ενεργειακή αποδοτικότητα και τις σύγχρονες περιβαλλοντικές προδιαγραφές, αναμφίβολα είναι ένα ορόσημο για να ξαναζωντανέψει η ευρύτερη περιοχή και να “ψηλώσει” τουριστικά. Άλλωστε όπως έλεγε και ο Γάλλος συγγραφέας Michel Tournier: “Όσο πιο πολύ θέλεις να ψηλώσεις, τόσο πιο καλά πρέπει τα πόδια σου να στηρίζονται στη γη. Κάθε δέντρο το ξέρει αυτό”.

Το διαμάντι “βράχος”: Πάπιγκο Ζαγορίου

Όταν οι δράκοι των θρύλων δεν καταστρέφουν άλλα δημιουργούν.

“Ο Βράχος” (The Rock) είναι το μεγαλύτερο διαμάντι που έχει βγει πότε σε δημοπρασία. Κλείνοντας την αναφορά στους “θησαυρούς” των ορεινών όγκων της Ηπείρου δεν θα μπορούσαν απουσιάζουν από τη λίστα οι θεόρατοι και πιο αναγνωρίσιμοι βράχοι της Ηπείρου, που μοιάζουν να παρατηρούν τα πάντα αφ’ υψηλού ρίχνοντας επιβλητικά τη σκιά τους στο Μικρό Πάπιγκο, γνωστοί και ως «πύργοι» της Αστράκας, έργο που η φύση σμίλεψε αργά και σταθερά, ξεκινώντας τη δημιουργία τους πριν από εκατομμύρια χρόνια.

Το υπέροχο Μεγάλο και Μικρό Πάπιγκο είναι από τα πιο εμβληματικά και αναγνωρίσιμα χωριά των ορεινών όγκων της Ηπείρου, με τουρισμό καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου και επισκέπτες από όλα τα μήκη και τα πλάτη της υφηλίου. Έργα υποδομής ώστε να ανταποκριθεί η περιοχή στην αυξανόμενη τουριστική αύξηση είναι σε εξέλιξη, όπως στο Μικρό Πάπιγκο η κατασκευή μονάδας επεξεργασίας λυμάτων.

Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική με τα πέτρινα κτίσματα και τα καλοδιατηρημένα λιθόστρωτα σοκάκια, οι βουτιές στις φυσικές πισίνες (κολυμπήθρες), αλλά και οι πεζοπορικές διαδρομές στα καλά σηματοδοτημένα μονοπάτια, αποτελούν τα highlight των δραστηριοτήτων στην περιοχή. Μία από τις πιο δημοφιλείς πεζοπορικές διαδρομές της Ελλάδας, είναι η ανάβαση από το Μικρό Πάπιγκο στη Δρακόλιμνη του όρους Τύμφη. Για τις Δρακόλιμνες που βρίσκονται η μια στο Σμόλικα και η άλλη στη Γκαμήλα, η δημιουργία τους θρυλείται ότι προέκυψαν από την πάλη των δύο δράκων που κατοικούσαν στα βαθιά νερά των λιμνών και πετούσαν δέντρα και βράχια εκατέρωθεν. Ακόμη και σε όσους δεν αρέσουν οι θρύλοι, δύσκολα θα αντισταθούν να μην υποκύψουν στην παραμυθένια ατμόσφαιρα αυτού του ξεχωριστού τόπου.

Τελικά οι ορεινοί όγκοι της Ηπείρου είναι τόποι απαράμιλλου φυσικού κάλλους, παραμυθένιοι, ευλογημένοι χωρίς προβλήματα; Κάθε άλλο. Ειδικά φέτος η οργή της φύσης άφησε πολύ έντονα τα σημάδια της με κατολισθήσεις, πτώσεις βράχων, πλημμύρες, προσωρινή διακοπή του οδικού δικτύου, της υδροδότησης και της ηλεκτροδότησης σε κάποια χωριά. Οι φυσικές καταστροφές, μπορεί να είναι παροδικές, αλλά η αποκατάσταση των ζημιών απαιτεί πολύ χρόνο και τεράστια κονδύλια και πόρους. Όμως παρόλαυτα η κλιματική αλλαγή και τα απρόβλεπτα καιρικά φαινόμενα δεν είναι ο μεγάλος κίνδυνος των ορεινών περιοχών, αλλά η ερήμωση και η πληθυσμιακή συρρίκνωση. Σύμφωνα με έκθεση της ΕΕΤΑΑ, μικροί ορεινοί Δήμοι όπως ενδεικτικά η Κόνιτσα και το Πωγώνι μέσα σε μία μόλις δεκαετία έχασαν σχεδόν το ένα τέταρτο του πληθυσμού τους. Οι εναπομείναντες κάτοικοι γερνούν, μειώνεται ο νεαρός πληθυσμός ενώ το στατιστικό στοιχείο ότι μόλις το 0,6% του πληθυσμού στις ορεινές περιοχές είναι παιδιά έως 9 ετών, μόνο ενθαρρυντικό δεν είναι.

Η ανάγκη να δοθούν κίνητρα να παραμείνουν όσοι ζουν στις ορεινούς όγκους, αλλά και να επιστρέψουν νέοι άνθρωποι να οργανώσουν εκεί τη ζωή τους, είναι τώρα περισσότερο από ποτέ άλλοτε, επιτακτική. Η αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων των ορεινών όγκων και τα όποια masteplan ενίσχυσης των ορεινών Δήμων από την κυβέρνηση θα μοιάζουν απλά “σχέδια επί χάρτου¨η εύηχα λογύδρια αν δεν υπάρχει εκεί το πληθυσμιακό δυναμικό που θα βιοπορίζεται και θα κρατάει ζωντανό τον τόπο.

Ο διάσημος Ουρουγουανός συγγραφέας Εδουάρδο Γκαλεάνο είχε συμπυκνώσει την ουσία την αναγκαιότητας αυτής στη φράση: “να επινοήσουμε το μέλλον αντί να το αποδεχθούμε¨. O σχεδόν ετοιμοπαράδοτος οδικός άξονας Ε65 που θα συνδέσει την Στερεά Ελλάδα και τη Θεσσαλία με την Ήπειρο αλλά η επέκταση της Ιόνιας οδού με το οδικό τμήμα Ιωάννινα – Κακαβιά που έχει ξεκινήσει να κατασκευάζεται δημιουργούν σημαντικές προοπτικές για την τουριστική και όχι μόνο ανάπτυξη των ορεινών όγκων της Ηπείρου. Χρειάζεται όμως πολύ δουλειά και αγώνας. “Να γίνουν άλματα μεγαλύτερα από τη φθορά”. Για να μην “ξεθωριάσει η λάμψη των διαμαντιών” των ορεινών όγκων αλλά και για να αναδειχθούν κι άλλοι θησαυροί της Ηπειρώτικης γης.

*Αγρονόμος Τοπογράφος Μηχανικός (Πολυτεχνείου Θεσσαλονίκης) Msc, Περιβάλλον & Ανάπτυξη Ορεινών Περιοχών (Μετσοβείου Πολυτεχνείου), Χωρικός Σχεδιασμός: Σύγχρονες Τάσεις και Ζητήματα Αιχμής(Ε.Α.Π)