Το τέλος του παλιού Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφει ο Εμμανουήλ Κολοκυθάς – φυσικός Πανμίου Ιωαννίνων, αρχιτέκτων ΕΜΠ

Κάποια στιγμή θα γινόταν… Θα κυκλοφορούσαν οι φωτογραφίες… Με τα σπάνια ανοίγματά του αλλοιωμένα, την αφαίρεση των εκλεπτύνσεων, την καταστροφή των λεπτομερειών, την εξαφάνιση της ανοιχτωσιάς, της μακρινής θέας, του Μέτρου. Τις χοντροκομμένες προσθήκες που αλλάζουν εντελώς το αρχικό κτίριο. Η εικόνα του Νέου Κτιρίου έχει αρχίσει να εγκαθίσταται στην πόλη. Και στο Διαδίκτυο. Το Παλιό Πανεπιστήμιο, σιγά-σιγά, εξαφανίζεται. Το όνειρο της προηγούμενης Δημοτικής Αρχής -όνειρο της προηγούμενης Πρυτανικής και της τότε και νυν Περιφερειακής Αρχής- κρυφή και επίμονη επιθυμία και της νυν Δημοτικής Αρχής, επιτέλους, υλοποιείται! Οι Αρχές του Δήμου Ιωαννιτών, αφού μετέτρεψαν ένα σπάνιο και μοναδικό για την πόλη και την χώρα μοντέρνο κτίριο του διεθνούς στυλ σ’ ένα μεταμοντέρνο απωθητικό συνοθύλευμα, θα στεγάσουν εκεί τις υπηρεσίες του Δήμου.

Τόσο η προηγούμενη όσο και η νυν Δημοτική Αρχή, αγνόησαν επιδεικτικά όλα τα κύματα υπογραφών, ψηφισμάτων, διαμαρτυριών των δημοτών για μια ορθολογική χρήση του κτιρίου.

Αγνόησαν φοιτήτριες, φοιτητές και καθηγητές που σπούδασαν και δίδαξαν εκεί. Τους δασκάλους του Πειραματικού Γυμνασίου. Τους καλλιτέχνες του Θεάτρου και των παραστατικών Τεχνών. Πεισματικά αγνόησαν τα ολοσέλιδα επιχειρήματα των εφημερίδων.

Χωρίς σεβασμό, εξαφάνισαν και οριστικά αλλοίωσαν Μορφή και Ταυτότητα του κτιρίου, τόσο το Τεχνικό Επιμελητήριο και οι τεχνικοί σύλλογοι της πόλεως, αφενός, όσο και η Αρχιτεκτονική Σχολή της, οι κατά τεκμήριο φύλακες των διαχρονικών αρχιτεκτονικών/ πολιτισμικών αξιών κάθε πόλεως και κάθε χώρας. Η ταφόπλακα των μη αναστρέψιμων αλλαγών, μπήκε από την εταιρία [Ν.&Κ. ΓΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣ Α.Τ.Ε], με το σύστημα-ολετήρας της [μελέτης + κατασκευής].

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Στα λευκά «ντύθηκε» το Χιονοδρομικό Κέντρο Ανηλίου!

Απ’ όλες τις πιθανές μελλοντικές χρήσεις του [πχ. βιβλιοθήκη/ εστία/ Σχολή Αρχιτεκτονικής], μόνο η μετατροπή του σε Κέντρο Τέχνης και Πολιτισμού θα προσέφερε το κτίριο στο σύνολο του Δήμου και όχι σ’ ένα υποσύνολό του, χωρίς να αλλοιωθεί η πνευματική του ταυτότητα.

Θα κόστιζε λιγότερο, θα είχε τελειώσει πιο γρήγορα, θα πληρούσε όλες τις σύγχρονες [πολεοδομικές-κυκλοφοριακές-τοπιακές-κτιριακές] απαιτήσεις, θα συμμετείχε δραστικά στον εκσυγχρονισμό της οικονομίας, συμβάλλοντας στην έρευνα, στην καινοτομία, στην ανάπτυξη της υψηλής τεχνολογίας, αλλά και των παραδοσιακών χειροτεχνιών της πόλεως και της Ηπείρου.

Ο Δήμος, ενώ διέθετε -απόρροια διαγωνισμού- την έγκριση και τα σχέδια ενός νέου Δημαρχείου και τα σχέδια μιας λαμπρής ιδέας δύο (2) φοιτητών, τα αγνόησε, εξαφανίζοντας οριστικά την προοπτική η πόλις να αποκτήσει, κάποτε, ένα σωστά σχεδιασμένο Δημαρχείο, τώρα που μια υπεύθυνη δήλωση αντικαθιστά (25) είκοσι πέντε δικαιολογητικά, και, αργότερα, η ΑΙ θα μπορέσει να αλλάξει τα δεδομένα της δημοσιοϋπαλληλικής γραφειοκρατίας.

Το νυν και το προηγούμενο Δημοτικό Συμβούλιο, εν κρυπτώ, αφενός, αφάνισε κάθε Μνήμη και Ταυτότητα που συνόδευε τόσο την Πνευματικότητα και τους αγώνες για την Δημοκρατία του ένδοξου Παλιού Πανεπιστημίου, αφετέρου κατέστρεψε κάθε δυνατότητα να μετατραπεί το κτίριο σε ανοιχτό καθημερινό Κέντρο Χαράς, Δημιουργίας και Συναντήσεων. Κέντρο επεξεργασίας και υποδοχής του Άλλου. Τόπος περισυλλογής για την παλιότερη και τη νέα Τέχνη.

Μοναδικό σημείο αναφοράς της Αυτοσυνειδήσεως και της Ιστορίας της Πόλεως.

Η πόλις δεν θα απωλέσει την επαρχιακότητά της και δεν θα γίνει ποτέ Μητροπολιτικό Κέντρο.

Το 1991, ενώ μαινόταν σφοδρές οι πολύνεκρες συγκρούσεις μεταξύ της βασκικής αυτονομιστικής οργάνωσης ΕΤΑ και του ισπανικού κράτους, το Δημοτικό Συμβούλιο και η τοπική κυβέρνηση της πόλεως του Μπιλμπάο, ζήτησαν τη συμβολή του Ιδρύματος Solomon R. Guggenheim για την κατασκευή ενός εμβληματικού μοντέρνου κτιρίου Τέχνης και Πολιτισμού.

Η ΕΤΑ αντιτάχθηκε σφόδρα στο εγχείρημα, κινητοποιώντας σε μαχητικές διαδηλώσεις τους άνεργους πρώην εργάτες και τεχνίτες της εγκαταλελειμμένης χαλυβουργίας και των κλειστών ναυπηγείων, με συνθήματα όπως: ’’ Θέλουμε εργοστάσια όχι Μουσεία’’.

Η εμφύλια βία συνεχίστηκε έως την ολοκλήρωση του έργου. Τον Οκτώβριο του 1997, πέντε (5) ημέρες πριν τα εγκαίνια, η ΕΤΑ τοποθέτησε εκρηκτικά στη γλάστρα της αυλής της εισόδου. Ο φύλακας του Μουσείου Jose Maria Aguirre, που τους είδε, δολοφονήθηκε εν ψυχρώ.

Το 2011 ορίστηκε παύση πυρός. Το 2017 παρέδωσε τον οπλισμό της. Το 2018 επήλθε η οριστική της διάλυση, ζητώντας συγνώμη από τα θύματά της. Η ΕΤΑ λειτουργούσε από το 1959.

Το Μουσείο Guggenheim συνέβαλλε καταλυτικά στο τέλος του εμφυλίου πολέμου. Μέρος του σχεδίου της ριζικής αναδιοργανώσεως του Μπιλμπάο, έγινε το ανεξίτηλο παράδειγμα για το πως η συνέργεια Τεχνών, Πολιτισμού και Αρχιτεκτονικής, μπορούν να αναγεννήσουν μιαν απονεκρωμένη πόλη, καθιστώντας την σύγχρονη και ζωντανή, με διεθνή ορίζοντα.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ & ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΜΜΕΝΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΣΕ ΚΕΝΤΡΟ ΜΟΝΤΕΡΝΑΣ ΤΕΧΝΗΣ -ΚΕΜΟΝΤΕ- ήταν ο τίτλος μιας έκθεσης που άρχισα να γράφω, μετά από πολύμηνη έρευνα, στις 22 05 2017. Ήταν η αρχή μιας δραστηριότητας γύρω από μιαν ιδέα που με υπερέβαινε, όντας όχι μόνο η ιδέα επαναχρήσεως ενός παλιού κτιρίου, αλλά, κατά βάθος, η εμπεριστατωμένη ιδέα μετασχηματισμού και εκσυγχρονισμού μιας πόλεως. Φυσικά, τότε, τίποτε δεν μπορούσα να υποψιαστώ απ’ όσα θ’ ακολουθούσαν…

Πέρυσι το φθινόπωρο, 01 10 2025, έστειλα το τελευταίο email στον Κο … Στις 27 06 2025 είχα δει τις πρώτες φωτογραφίες με τις βάρβαρες και μη αναστρέψιμες ανακατασκευές του κτιρίου. Μετά από (8) οκτώ χρόνια, από την 22 05 2017 έως την 01 10 2025, που δεν πέρασε ούτε μια μέρα χωρίς να δραστηριοποιηθώ γύρω απο κάποιο ζήτημα του Παλιού Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, σταμάτησα να ασχολούμαι μαζί του.

Σε δυο (2) μεγάλα μαύρα ντοσιέ και σε (2) δύο stickάκια είναι αποθηκευμένα: σχέδια, flayer, φωτογραφίες, τα αφιερώματα των εφημερίδων, οι εκθέσεις των προτάσεων που στάλθηκαν σε Δημοτικά Συμβούλια, σε υπουργεία, σε συλλόγους, σε τεχνικές υπηρεσίες, σε καλλιτέχνες, σε συμφοιτήτριες και συμφοιτητές, σε… σε… σε…

Αντιεξουσιαστής ων και μη ανήκοντας σε κανένα πολιτικό κόμμα και σε κανένα κέντρο εξουσίας, εξηγώντας την πρωτοτυπία και την εφικτότητα της ιδέας, χτύπησα πόρτες ανθρώπων που δεν είχα καμία σχέση: πόρτες υπουργών, υφυπουργών, προέδρων, δημάρχων, γενικών γραμματέων, υπαλλήλων, πολιτικών μηχανικών, αρχιτεκτόνων, δασκάλων, καθηγητών, καλλιτεχνών, πολιτών. Συνομιλώντας, μέσω τηλεφώνου, με email. Υπομονετικά και με επιχειρήματα.

Κατά μια μαρξιακής καταγωγής θεωρία, για να πραγματοποιηθεί η ιδέα της σωστής μετατροπής του κτιρίου, θα έπρεπε να υποστηριχτεί ’’από την βάση’’, να μετατραπεί, δηλαδή, σε ένα είδος ’’λαϊκού κινήματος’’, που θα ’’πίεζε’’ τις Δημοτικές/ Κρατικές Αρχές.

Κατά μια φιλελεύθερης καταγωγής θεωρία, η ιδέα της μετατροπής θα υλοποιούνταν από ελάχιστους ανθρώπους, με όραμα και φαντασία, αλλά γνώστες και ’’μέσα στα πράγματα’’, που είτε θα ασκούσαν είτε θα είχαν πρόσβαση στην εξουσία, κρατική και δημοτική.

Ως προς την δημιουργία του ’’πλατιού λαϊκού κινήματος’’, δεν καταφέραμε να φτιάξουμε ούτε μια ολιγομελή επιτροπή υποστήριξης του αιτήματος στη πόλη των Ιωαννίνων.

Ταυτόχρονα, στις πόρτες και στους διαδρόμους της εξουσίας, ποτέ δεν συνάντησα κανέναν υπεύθυνο με κόκκους οραματικότητας, με ίχνη φαντασίας, με ψήγματα ορθολογισμού, με ικανότητες [προβλέπειν-συνθέτειν-σχεδιάζειν], που θα μπορούσε να υπερασπιστεί την ιδέα.

Ποιοι από εκείνους που θα έπαιρναν τις κρίσιμες αποφάσεις, γνώριζαν την διάκριση ανάμεσα στον Μανέ και τον Μονέ; Στη ζωγραφική του Μόραλη και του Τσαρούχη; Την γλυπτική του Τάκι και την γλυπτική του Κάλντερ; Ποιοι επισκέπτονταν ανελλιπώς το ΕΜΣΤ και το Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα; Το Μπωμπούρ στο Παρίσι και την Τέϊτ/ Μοντέρνα Τέϊτ στο Λονδίνο;

Αλλά η ερώτηση τίθεται λάθος – η σωστή είναι: Ποιοι απο τους υπεύθυνους που θα έπαιρναν τις κρίσιμες αποφάσεις θα μπορούσαν να αναθέσουν στους ειδικούς ’’επιμελητές’’ της Τέχνης, σ’ αυτούς που γνωρίζουν τα ζητήματά της, να αναλάβουν την συγκρότηση και λειτουργία ενός Σύγχρονου Κέντρου, που, στο πέρασμα του χρόνου, μεταξύ όλων των άλλων, θα συνέβαλλε στη μετατροπή της επαρχιακής/ προνεωτερικής πόλης σε πόλη Μητροπολιτική;

Ενώ, εν μέσω εμφυλίου πολέμου -και ο εμφύλιος είναι ο χειρότερος όλων- το Δημοτικό Συμβούλιο και η τοπική κυβέρνηση του Μπιλμπάο αποφάσισαν να κάνουν το απόλυτο άλμα και να συναντήσουν το Zeitgeist, το Πνεύμα του Καιρού τους, το νυν και το προηγούμενο Δημοτικό Συμβούλιο Ιωαννίνων δεν τόλμησαν καν να σκεφθούν την προοπτική υπερβάσεως.

Δεν τα κατάφερα! Συναγωνίστριες και συναγωνιστές, συμφοιτητές και συμφοιτήτριες, φίλες και φίλοι! Εσείς επενδύσατε σε μένα κι εγώ υπερασπίστηκα ανέφικτες ιδέες! Σας παρέσυρα με φρούδες ελπίδες! Όφειλα να γνωρίζω πως οι πόλεις δεν ορίζονται από την προφάνεια του Δήμου τους, αλλά καθορίζονται από πανίσχυρες αφανείς υπόγειες δυνάμεις του Ασυνειδήτου. Γιατί οι πόλεις χάνουν ή κερδίζουν την βαθύτερη ουσία της υπόστασής τους μόνο όταν έχουν αναπτύξει υγιή και δημοκρατικό διάλογο με το Ασυνείδητό τους. Σας ζητώ συγνώμη!

Οι αλλοιωμένες αίθουσές του δεν θα γνωρίσουν ούτε το παιγνιώδες ούτε το βαθυστόχαστο της Μοντέρνας Τέχνης, ενώ ο λεπταίσθητος ρυθμός των παραθύρων θα χάσει την χάρη που το νότιο χειμωνιάτικο φως μοιραζόταν μαζί τους. Κανένα άγαλμα της Πόπης Βουτσινά ή του Νίκου Ράπτη, κανένα αρχείο της φοιτητικής μας ζωής δεν θα έχει θέση στις νέες διαμορφώσεις.

Τα στηρίγματά μου όλα τα χρόνια της προσπάθειας ήταν: οι φωνές και η παρουσία των μικρών παιδιών του παρακείμενου Παιδικού Σταθμού και των νεαρών μαθητών του διπλανού Πειραματικού Γυμνασίου, που θα μεγάλωναν, παίζοντας και μαθητεύοντας, ανέμελα, στην αυλή και στις αίθουσες του μελλοντικού κτιρίου Τέχνης, αλλά και το ίδιο το κτίριο, κτίριο μοναχικό, σιωπηλό, αρτιμελές, αναντίγραφο, σώφρον, ενδελεχές, απροστάτευτο, καθώς και η δική σας πίστη μαζί με το ζεστό, απαρασάλευτό σας ενδιαφέρον! Σας ευχαριστώ!

Με το πικρό ψωμί της ήττας στο στόμα, είδος αρχαιοελληνικής αυτοεξορίας, δεν πρόκειται ποτέ να επισκεφθώ το νέο, που δεν έχει τίποτα κοινό με το παλιό, κτίριο.

Τις παγωμένες νύχτες του χειμώνα, οι μοναχικοί περιπατητές, μπορούν ν’ ακούσουν τις οπλές των αλόγων των ανταρτών να τρέχουν, αλαφιασμένα, στα πλακόστρωτα της πόλης, και να δουν τα αίματα στις αυλές του Αλή Πασά, που είδε και ο Λόρδος Μπάυρον.

Αλλά, μόνο η μετατροπή του Παλιού Πανεπιστημίου σε Κέντρο Τέχνης και Πολιτισμού -πχ. ΚΕΜΟΝΤΕ- θα μπορούσε να μετατρέψει τα αιματώδη περιφερόμενα φαντάσματα του παρελθόντος της πόλης σε φαντάσματα Τέχνης, Γνώσεως και Ελευθερίας! Όπως το φάντασμα του Δαρείου των ΠΕΡΣΩΝ του Αισχύλου και το φάντασμα του πατέρα του ΑΜΛΕΤ του Σαίξπηρ!