Το υπόδειγμα της καπιταλιστικής δημοκρατίας και η κίβδηλη χαρισματικότητα

Ο Χρήστος Μιάμης απαντά στο άρθρο “Αναζητώντας τον επόμενο σωτήρα” του Αστερινού Μάνθου.

Ο Χρήστος Μιάμης είναι Πολιτικός Επιστήμονας- Συγγραφέας, με Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης, Πολιτική Φιλοσοφία, Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης Κοινωνιολογία και υπ. Διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Το άρθρο του κ. Μιάμη αναφέρει τα εξής:

Το κείμενο ερμηνεύει την επανεμφάνιση χαρισματικών ηγετών ως συνέπεια της αποδυνάμωσης των θεσμών και της κρίσης εμπιστοσύνης προς τη δημοκρατική λειτουργία. Παρότι η προσέγγιση αυτή εντοπίζει μια σημαντική διάσταση του φαινομένου, παραβλέπει ορισμένες βαθύτερες κοινωνιολογικές και ιστορικές παραμέτρους που αφορούν τόσο τη φύση της χαρισματικής εξουσίας όσο και τη λειτουργία της σύγχρονης καπιταλιστικής δημοκρατίας.

Καταρχάς, η έννοια της χαρισματικής ηγεσίας παραπέμπει άμεσα στη βεμπεριανή τυπολογία της νομιμοποίησης της εξουσίας. Για τον Μαξ Βέμπερ, η χαρισματική κυριαρχία συνιστά κατεξοχήν χαρακτηριστικό προνεωτερικών κοινωνικών σχηματισμών, στους οποίους η πολιτική νομιμοποίηση αντλείται από τις εξαιρετικές ιδιότητες ενός προσώπου και όχι από αφηρημένους κανόνες ή θεσμούς. Ωστόσο, η μετάβαση από τις προνεωτερικές στις νεωτερικές μορφές οργάνωσης δεν συντελείται μέσω απόλυτων ιστορικών τομών. Αντιθέτως, στοιχεία παλαιότερων μορφών εξουσίας ενσωματώνονται στις νεότερες κοινωνικές δομές, αποκτώντας νέα λειτουργία και περιεχόμενο. Η παρουσία χαρισματικών ηγετών στις σύγχρονες καπιταλιστικές δημοκρατίες δεν αποτελεί επομένως ιστορικό παράδοξο, αλλά έκφραση της διαλεκτικής συνύπαρξης διαφορετικών μορφών νομιμοποίησης μέσα στο ίδιο πολιτικό σύστημα.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Σ. Αρναούτογλου: Ζητά απαντήσεις από την Κομισιόν για έργα που απεντάχθηκαν από το Ταμείο Ανάκαμψης

Επιπλέον, η χαρισματικότητα δεν εμφανίζεται αποκλειστικά ως αποτέλεσμα θεσμικής κρίσης. Η ίδια η καπιταλιστική δημοκρατία τείνει να αναζητά και να παράγει μορφές προσωποποιημένης πολιτικής εκπροσώπησης. Σε μια ιστορική συγκυρία κατά την οποία οι μεγάλες ιδεολογικές αφηγήσεις έχουν αποδυναμωθεί, τα πολιτικά κόμματα έχουν μετατραπεί σε εκλογικούς μηχανισμούς και η κοινωνική συναίνεση δεν συγκροτείται πλέον γύρω από συνεκτικά συλλογικά οράματα, η χαρισματική προσωπικότητα αναλαμβάνει να καλύψει αυτό το κενό νοήματος. Ο σύγχρονος καπιταλισμός αδυνατεί συχνά να παραγάγει ένα πειστικό ιστορικό σχέδιο για το μέλλον και, ως εκ τούτου, επιχειρεί να υποκαταστήσει την έλλειψη πολιτικού οράματος μέσω της ανάδειξης προσώπων που προσωποποιούν υποσχέσεις αποτελεσματικότητας, σταθερότητας ή ανανέωσης.

Η ποιότητα, ωστόσο, της χαρισματικότητας που αναδεικνύεται δεν είναι ανεξάρτητη από την ποιότητα των θεσμών και του πολιτικού προσωπικού που παράγει η καπιταλιστική δημοκρατία. Η υποβάθμιση της πολιτικής αντιπαράθεσης σε επικοινωνιακή διαχείριση, η κυριαρχία των μέσων μαζικής ενημέρωσης και η αποδυνάμωση των συλλογικών μορφών συμμετοχής οδηγούν συχνά στην παραγωγή τεχνητών μορφών χαρισματικότητας. Πρόκειται όχι για αυθεντικούς φορείς ιστορικής ηγεσίας αλλά για πολιτικές κατασκευές, των οποίων η δημόσια εικόνα υπερβαίνει σημαντικά το πραγματικό πολιτικό τους βάθος.

Τέλος, η θέση ότι η Αριστερά υπήρξε διαχρονικά αντίθετη προς τη χαρισματική ηγεσία δεν επιβεβαιώνεται από την ιστορική εμπειρία. Τα αριστερά κινήματα ανέδειξαν επανειλημμένα ισχυρές χαρισματικές προσωπικότητες, οι οποίες όμως λειτουργούσαν ως εκφραστές συλλογικών κοινωνικών δυνάμεων και όχι ως υποκατάστατά τους. Η σημερινή κρίση δεν έγκειται στην ύπαρξη ή στην απουσία χαρισματικών ηγετών, αλλά στην αδυναμία των σύγχρονων αριστερών κομμάτων να παραγάγουν προσωπικότητες οργανικά συνδεδεμένες με ζωντανές κοινωνικές διεργασίες. Η προϊούσα αστικοποίηση και θεσμική ενσωμάτωση μεγάλου μέρους της Αριστεράς έχει περιορίσει την αυτονομία της κοινωνικής δράσης και έχει υποκαταστήσει τη συλλογική πολιτική δημιουργία με μηχανισμούς επαγγελματικής πολιτικής διαχείρισης. Ως αποτέλεσμα, αντί για χαρισματικές προσωπικότητες που αναδύονται μέσα από κοινωνικούς αγώνες και συλλογικές εμπειρίες, αναδεικνύονται συχνά πρόσωπα που επιχειρούν να αναπαραστήσουν το χάρισμα χωρίς να διαθέτουν τις κοινωνικές προϋποθέσεις που το καθιστούν ιστορικά αυθεντικό.