της Κωνσταντίνας Γεωργίου
Σαράντα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα, 26 Απριλίου 2026, από την καταστροφή στο Τσέρνομπιλ της Ουκρανίας, το μεγαλύτερο πυρηνικό ατύχημα στην ανθρώπινη ιστορία, που σημάδεψε την Ευρώπη και επηρέασε εκατομμύρια ανθρώπους.
Η νύχτα της καταστροφής
Ήταν 1:23 τα ξημερώματα της 26ης Απριλίου 1986, όταν στον πυρηνικό σταθμό «Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν», κοντά στην πόλη Πρίπιατ, μια αλληλουχία λανθασμένων χειρισμών και τεχνικών αδυναμιών οδήγησε σε ανεξέλεγκτη αλυσιδωτή αντίδραση στον τέταρτο αντιδραστήρα.
Κατά τη διάρκεια προγραμματισμένου πειράματος ασφαλείας, οι τεχνικοί απενεργοποίησαν κρίσιμα συστήματα ρύθμισης και προστασίας, αφήνοντας τον αντιδραστήρα να λειτουργεί σε εξαιρετικά ασταθείς συνθήκες, μόλις στο 7% της ισχύος του.
Δευτερόλεπτα αργότερα, δύο ισχυρές εκρήξεις τίναξαν στον αέρα το ατσάλινο κάλυμμα του αντιδραστήρα, βάρους 1.000 τόνων, απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες ραδιενεργού υλικού στην ατμόσφαιρα.
Το ραδιενεργό νέφος και η εξάπλωση
Για δέκα ημέρες, τα φλεγόμενα πυρηνικά καύσιμα απελευθέρωναν ραδιενέργεια σε ποσότητες που αντιστοιχούν σε περίπου 200 βόμβες σαν εκείνη της Χιροσίμας. Το ραδιενεργό νέφος εξαπλώθηκε γρήγορα, καλύπτοντας την Ουκρανία, τη Λευκορωσία και μεγάλο μέρος της Ευρώπης, φτάνοντας μέχρι τον Βόρειο Πόλο.
Στις 28 Απριλίου 1986, σταθμοί στη Σουηδία κατέγραψαν αυξημένα επίπεδα ραδιενέργειας και απαίτησαν εξηγήσεις. Η σοβιετική κυβέρνηση, αν και αρχικά επιχείρησε να συγκαλύψει το γεγονός, αναγκάστηκε να παραδεχθεί την ύπαρξη ενός «μικρού ατυχήματος».
Οι ανθρώπινες απώλειες και οι συνέπειες
Επισήμως, 31 άνθρωποι πέθαναν λίγο μετά την έκρηξη. Ωστόσο, οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις αποδείχθηκαν πολύ βαρύτερες. Περισσότεροι από 25.000 στρατιώτες και πολίτες που συμμετείχαν στις εργασίες αποκατάστασης έχουν χάσει τη ζωή τους από το 1986 έως σήμερα.
Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, περίπου 8,4 εκατομμύρια άνθρωποι σε Ουκρανία, Ρωσία και Λευκορωσία εκτέθηκαν στη ραδιενέργεια, ενώ η μόλυνση κάλυψε έκταση 150.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Περίπου 400.000 άνθρωποι εγκατέλειψαν τις εστίες τους, ενώ περίπου 6 εκατομμύρια εξακολουθούν να ζουν σε μολυσμένες περιοχές.
Οι λεγόμενοι «liquidators» – πυροσβέστες, στρατιώτες και εργάτες – συμμετείχαν στις επιχειρήσεις περιορισμού της καταστροφής, συχνά χωρίς επαρκή προστασία.
Η «σαρκοφάγος» και το κλείσιμο του σταθμού
Για την απομόνωση του κατεστραμμένου αντιδραστήρα κατασκευάστηκε μια τεράστια «σαρκοφάγος», με τη χρήση 7.000 τόνων μετάλλου και 400.000 κυβικών μέτρων σκυροδέματος.
Το εργοστάσιο του Τσέρνομπιλ έκλεισε οριστικά τον Δεκέμβριο του 2000, ύστερα από διεθνείς πιέσεις και υπό τον φόβο νέων πιθανών εκρήξεων στους παλαιούς αντιδραστήρες.
Οι επιπτώσεις στην Ελλάδα
Το ραδιενεργό νέφος έφτασε στην Ελλάδα στις 5 Μαΐου 1986, προκαλώντας έντονη ανησυχία για την ασφάλεια των τροφίμων. Ο κρατικός μηχανισμός συνέστησε την αποφυγή κατανάλωσης φρέσκου γάλακτος και το σχολαστικό πλύσιμο φρούτων και λαχανικών.
Οι περιοχές που επηρεάστηκαν περισσότερο ήταν η Βόρεια Ελλάδα και η Θεσσαλία, όπου χρόνια αργότερα καταγράφηκαν επίπεδα ραδιενέργειας υψηλότερα του κανονικού. Μετρήσεις το 1996 έδειξαν εκπομπές καισίου στα 65 κιλομπεκερέλ ανά τετραγωνικό μέτρο, με το όριο επικινδυνότητας να βρίσκεται στα 5.
Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία, δεν παρατηρήθηκε αύξηση στη λευχαιμία, εκτός από τη σπάνια βρεφική μορφή, ούτε και στον καρκίνο του θυρεοειδούς. Ωστόσο, εκτιμάται ότι το 1986 πραγματοποιήθηκαν περίπου 2.500 τεχνητές εκτρώσεις λόγω φόβου για επιπτώσεις στο έμβρυο.
Παράλληλα, ιατρικοί κύκλοι αποδίδουν περίπου 1.500 περιπτώσεις καρκίνου την περίοδο 1986–1996, που δεν δικαιολογούνταν από το ιστορικό των ασθενών, σε πιθανές συνέπειες της ραδιενέργειας.
Η κατάσταση σήμερα
Το 2007 εγκρίθηκε η κατασκευή νέου ατσάλινου κελύφους για την κάλυψη του αντιδραστήρα, σε αντικατάσταση της παλαιάς σαρκοφάγου. Το έργο, που υλοποιήθηκε από τον όμιλο Novarka, χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανοικοδόμησης και Ανάπτυξης και διεθνείς χορηγούς, με κόστος που εκτιμάται μεταξύ 432 και 505 εκατομμυρίων ευρώ.
Η κατασκευή, με διαστάσεις 257 μέτρα πλάτος, 105 μέτρα ύψος και 150 μέτρα μήκος, ολοκληρώθηκε σε 58 μήνες και τοποθετήθηκε πάνω από τον αντιδραστήρα με ειδικό σύστημα μετακίνησης.
Στις 10 Ιουλίου 2019, η νέα σαρκοφάγος παραδόθηκε επίσημα, καλύπτοντας τον τέταρτο αντιδραστήρα.
Στις 14 Φεβρουαρίου 2025, drone με εκρηκτική κεφαλή προκάλεσε ζημιές στο προστατευτικό κέλυφος, εν μέσω του πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Παρά το περιστατικό, τα επίπεδα ραδιενέργειας παρέμειναν σταθερά, ενώ έχουν ξεκινήσει εργασίες αποκατάστασης.
Τα αίτια και ο διαρκής προβληματισμός
Οι ακριβείς λόγοι της καταστροφής παραμένουν ασαφείς, ωστόσο αποδίδονται σε συνδυασμό ανεπαρκών συστημάτων ασφαλείας και λανθασμένων χειρισμών από ελλιπώς καταρτισμένο προσωπικό.
Παρά τη σημαντική εξέλιξη της πυρηνικής τεχνολογίας και τα αυξημένα μέτρα ασφαλείας, ο κίνδυνος ατυχημάτων δεν έχει εκλείψει. Το Τσέρνομπιλ παραμένει ένα διαρκές υπενθύμισμα των συνεπειών που μπορεί να έχει μια πυρηνική καταστροφή.
ΠΗΓΗ: wikipedia.org, sansimera.gr