Η διαχείριση των ληγμένων ή αχρησιμοποίητων φαρμάκων παραμένει μία από τις λιγότερο ορατές, αλλά κρίσιμες πτυχές της περιβαλλοντικής πολιτικής στην Ελλάδα.
Παρότι επηρεάζει άμεσα την προστασία των υδάτων, του εδάφους και της δημόσιας υγείας, η χώρα δεν διαθέτει ακόμη ένα ολοκληρωμένο και λειτουργικό σύστημα συλλογικής διαχείρισης για τα οικιακά φαρμακευτικά απόβλητα. Ως αποτέλεσμα, καταγράφεται σαφής υστέρηση σε σχέση με τις ευρωπαϊκές πρακτικές, σε έναν τομέα που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας.
Δεν υπάρχει επίσημη καταγραφή
Το πρόβλημα ξεκινά ήδη από την έλλειψη αξιόπιστων στοιχείων. Σήμερα δεν υπάρχει επίσημη καταγραφή για το πόσα ληγμένα ή αχρησιμοποίητα φάρμακα προκύπτουν κάθε χρόνο από τα νοικοκυριά. «Δυστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία για τον υπολογισμό των ποσοτήτων των ληγμένων ή αχρησιμοποίητων φαρμάκων που προκύπτουν από οικιακή χρήση», λένε πηγές στο iefimerida και προσθέτουν ότι «είναι πρακτικά και επιστημονικά δύσκολο να γνωρίζουμε το ποσοστό των συσκευασιών και ακόμη περισσότερο το ποσοστό του βάρους των φαρμάκων που λήγουν ή δεν χρησιμοποιούνται».
Παρά την έλλειψη ακριβών μετρήσεων, η συνολική εικόνα μπορεί να εκτιμηθεί μέσω υπολογισμών. Στην ελληνική αγορά διακινούνται περίπου 500 εκατομμύρια συσκευασίες φαρμάκων ετησίως. Με βάση διεθνείς προσεγγίσεις για προγραμματιστικούς σκοπούς, εκτιμάται ότι το 5% έως 10% αυτών καταλήγουν ως ληγμένα ή αχρησιμοποίητα. Αυτό μεταφράζεται σε περίπου 25 έως 50 εκατομμύρια συσκευασίες που δυνητικά απορρίπτονται από τα νοικοκυριά κάθε χρόνο.
Συνολικά, η κατανάλωση φαρμάκων στη χώρα παραμένει σταθερή, φτάνοντας περίπου τις 550 εκατομμύρια συσκευασίες ετησίως, εκ των οποίων οι 450 εκατομμύρια αφορούν οικιακή χρήση. Αυτό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι και οι ποσότητες των φαρμάκων που αποσύρονται από τα σπίτια δεν παρουσιάζουν μεγάλες διακυμάνσεις. Εκεί όπου υπάρχει διαφοροποίηση είναι στον τρόπο διαχείρισής τους: τα τελευταία χρόνια παραμένει χαμηλή η οργανωμένη συλλογή, ενώ σημαντικό μέρος απορρίπτεται ανεξέλεγκτα, είτε στα κοινά απορρίμματα είτε στην αποχέτευση, με επιπτώσεις που είναι δύσκολο να εκτιμηθούν με ακρίβεια.
Τι ισχύει αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα για τα ληγμένα φάρμακα
Σήμερα, η διαχείριση των ληγμένων φαρμάκων οικιακής χρήσης γίνεται από το ΙΦΕΤ, βάσει υπουργικής απόφασης που ισχύει από το 2012. Παρά τις προσπάθειες που έγιναν, ιδίως τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του συστήματος, τα αποτελέσματα παραμένουν περιορισμένα και δεν ακολουθούν ανοδική πορεία. «Η ανάγκη δημιουργίας ενός πιο ολοκληρωμένου και αποτελεσματικού μηχανισμού θεωρείται πλέον δεδομένη από την αγορά και τους εμπλεκόμενους φορείς», αναφέρουν οι ίδιες πηγές.
Στο πλαίσιο αυτό, ο νόμος 4819/2021 προβλέπει την ίδρυση Συλλογικού Συστήματος Εναλλακτικής Διαχείρισης για τα οικιακά φαρμακευτικά απόβλητα από τους υπόχρεους παραγωγούς και εισαγωγείς της φαρμακοβιομηχανίας, με στόχο τη μεταφορά της ευθύνης διαχείρισης στο πλαίσιο της διευρυμένης ευθύνης παραγωγού. Το σύστημα αυτό θα έπρεπε να έχει τεθεί σε λειτουργία έως το τέλος του 2023. Ωστόσο, η εφαρμογή του παραμένει εκκρεμής, καθώς δεν έχει ακόμη υπογραφεί η απαιτούμενη Κοινή Υπουργική Απόφαση που θα καθορίζει τις λεπτομέρειες λειτουργίας. Το σχετικό σχέδιο βρίσκεται στη διάθεση του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης από τον Οκτώβριο του 2023, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει ολοκληρωθεί η διαδικασία.
Οι υπόχρεοι παραγωγοί έχουν δηλώσει τη διαθεσιμότητά τους να προχωρήσουν στη δημιουργία του συστήματος, θέτοντας ως προϋπόθεση τη διαμόρφωση του τελικού θεσμικού πλαισίου. Παράλληλα, έχει τεθεί το αίτημα μέρος του κόστους λειτουργίας για την πρώτη μεταβατική περίοδο να καλυφθεί από τις δαπάνες clawback, ώστε να καταστεί βιώσιμη η έναρξη λειτουργίας του μηχανισμού.
Τι ισχύει στην υπόλοιπη Ευρώπη με την ανακύκλωση των ληγμένων φαρμάκων
Σύμφωνα με τη μελέτη της REDEPLAN για την περίοδο 2012–2022, οι συνολικές ποσότητες ληγμένων φαρμάκων που συλλέχθηκαν ανήλθαν σε περίπου 1,11 εκατ. κιλά, με ετήσιες διακυμάνσεις, χωρίς σταθερή ανοδική πορεία. Η μέση απόδοση του συστήματος αντιστοιχεί σε μόλις 9,66 γραμμάρια ανά κάτοικο ανά έτος, με το 2022 να φτάνει τα 11,44 γραμμάρια.
Τα διαθέσιμα δεδομένα της τελευταίας δεκαετίας αποτυπώνουν τη χαμηλή αποτελεσματικότητα του σημερινού μοντέλου. Την περίοδο 2012–2022 συλλέχθηκαν συνολικά περίπου 1,11 εκατομμύρια κιλά ληγμένων φαρμάκων. Σε ετήσια βάση, η απόδοση αντιστοιχεί σε περίπου 9,66 γραμμάρια ανά κάτοικο, με το 2022 να φτάνει τα 11,44 γραμμάρια. Πρόκειται για επίπεδα που θεωρούνται ιδιαίτερα χαμηλά, ειδικά σε σύγκριση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες.
Η σύγκριση με άλλες χώρες αναδεικνύει τη διαφορά. Στην Ελλάδα, ο μέσος δείκτης συλλογής κυμαίνεται γύρω στα 9,4 γραμμάρια ανά κάτοικο ετησίως. Αντίθετα, στην Ελβετία καταγράφονται περίπου 237 γραμμάρια ανά κάτοικο, στη Γαλλία 164, στην Πορτογαλία 98, στην Ισπανία 91 και στην Τσεχία 36 γραμμάρια. Η Ελλάδα, με βάση τα στοιχεία αυτά, βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις στην Ευρώπη όσον αφορά την απόδοση στη συλλογή οικιακών φαρμακευτικών αποβλήτων.
Μία δύσκολη διαδρομή
Η πορεία των φαρμάκων μετά τη συλλογή τους παρουσιάζει επίσης ιδιαιτερότητες. Όπου υπάρχουν ειδικοί κάδοι, τα ληγμένα φάρμακα συγκεντρώνονται στα φαρμακεία, συλλέγονται σε σάκους, μεταφέρονται προσωρινά σε εγκαταστάσεις φαρμακαποθηκών και στη συνέχεια παραλαμβάνονται από τον τελικό διαχειριστή. Στην Ελλάδα, το σύνολο των φαρμακευτικών αποβλήτων οδηγείται σε καύση και αντιμετωπίζεται ως επικίνδυνο, πρακτική που, σύμφωνα με τη μελέτη, δεν ανταποκρίνεται πλήρως στη φύση όλων των κατηγοριών αποβλήτων.
Το κόστος της διαδικασίας καλύπτεται σήμερα από τον προϋπολογισμό του ΙΦΕΤ και, κατ’ επέκταση, επιβαρύνει έμμεσα τον πολίτη. Με τη λειτουργία ενός νέου συλλογικού συστήματος, η ευθύνη και η χρηματοδότηση θα μεταφερθούν στους υπόχρεους παραγωγούς και εισαγωγείς, σύμφωνα με την ευρωπαϊκή αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει».
Για την επόμενη ημέρα, το επιχειρησιακό σχέδιο (ΣΣΕΔ) που έχει εκπονηθεί θέτει πιο φιλόδοξους αλλά ρεαλιστικούς στόχους. Προβλέπεται ότι μέσα σε πέντε χρόνια μπορεί να επιτευχθεί συλλογή 50 γραμμαρίων ανά κάτοικο ετησίως, με αφετηρία τα περίπου 10 γραμμάρια σήμερα και σταδιακή αύξηση των ποσοτήτων. Ο στόχος αυτός θεωρείται συμβατός με τις επιδόσεις χωρών της ΕΕ με αντίστοιχο κοινωνικοοικονομικό προφίλ και περιορισμένο ιστορικό στη διαχείριση του συγκεκριμένου ρεύματος αποβλήτων.
Πηγή: newsit.gr