Μετακίνηση ζώων στα βουνά: Δεν υπάρχει μαύρο ή άσπρο – Η μετακινούμενη κτηνοτροφία κινδυνεύει

Το παρόν άρθρο βασίζεται σε ποιοτική έρευνα, στην οποία συμμετείχαν πέντε μετακινούμενοι κτηνοτρόφων 5^ης -6^ης γενιάς, ηλικίας ±50 ετών, παντρεμένοι (δείγμα ευκολίας). Την χειμερινή περίοδο ξεχειμάζουν στον κάμπο της Θεσσαλίας (περιοχής κυρίως της Λάρισας) και το καλοκαίρι σε ορεινές περιοχές της Δυτικής Θεσσαλίας (Ασπροπόταμος) και της Δυτικής Μακεδονίας (Σαμαρίνα Γρεβενών και Βόιο Καστοριάς). Ως μέσο συλλογής των δεδομένων χρησιμοποιήθηκε η ημιδομημένη συνέντευξη, η οποία πραγματοποιήθηκε τηλεφωνικά και ήταν διάρκειας 15-20 λεπτών.

Για δεύτερη συνεχή χρονιά η πλειονότητα των μετακινούμενων κτηνοτρόφων δεν μπορεί να μετακινήσει το κοπάδι του από τον κάμπο στα βουνά, ακόμα και αν τα ζώα δεν έχουν προσβληθεί από την ασθένεια (πανώλη αρχικά, ευλογιά στη συνέχεια). Η απόφαση αυτή έχει φέρει σε απόγνωση τους μετακινούμενους κτηνοτρόφους, οι οποίοι, πλέον, αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά αλλά και κοινωνικά προβλήματα.

Με την εκδήλωση της ασθένειας η πολιτεία πήρε ως μέτρο τον εγκλεισμό των κοπαδιών και την απαγόρευση της μετακίνησης στις περιοχές που παρουσιάστηκαν κρούσματα και τη σφαγή των κοπαδιών που είχαν ζώα που νόσησαν. Δεν υπήρξε κάποια επίσημη ενημέρωση προς τους κτηνοτρόφους κατά περιοχή ή κεντρικά. Οι κτηνοτρόφοι ενημερώνονταν για την κατάσταση από άλλους συναδέλφους τους, από τα ΜΜΕ και κυρίως το διαδίκτυο και από τον ιδιώτη κτηνίατρο που έχει ο κάθε κτηνοτρόφος για το κοπάδι του. Σε ορισμένες περιπτώσεις έγιναν ενημερώσεις από κάποιους άλλους φορείς, όπως καθηγητές πανεπιστημίου σε συνεργασία με κτηνοτροφικούς φορείς.

«Από πουθενά. Ότι ενημερωνόμαστε. ενημερωνόμαστε από τον κτηνίατρο,  από από αυτόν που έχω στο στάβλο μου και μεταξύ μας. Με σένα, με ένα φίλο μου… μιλάμε να δούμε τι γίνεται. Αυτό. Ποιος θα σε ενημερώσει; Κανένας δεν υπάρχει. Ενημέρωση δεν υπάρχει». (ΤΧ)

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Πανελλαδικές εξετάσεις 2026: Τα θέματα και οι απαντήσεις στα μαθήματα των ΕΠΑΛ

Αυτό που έπρεπε να γίνει εξαρχής με την εκδήλωση του πρώτου κρούσματος [σε περιοχή του Βόλου] ήταν να σφαχτεί το κοπάδι και σε μια ακτίνα 3-5 χιλιομέτρων από το στάβλο να γίνει εγκλεισμός και εμβολιασμός των ζώων. Ταυτόχρονα έπρεπε να αποζημιωθούν οι κτηνοτρόφοι που έχασαν τα ζώα τους και όσοι είχαν εγκλεισμένα τα κοπάδια τους να στηριχτούν οικονομικά. Τα χρήματα που δόθηκαν για τη στήριξή τους ήταν πενιχρά και δεν επαρκούσαν (και δεν επαρκούν) για να τα βγάλουν πέρα. Κτηνοτρόφοι του δείγματος επισημαίνουν ότι αρμόδιοι που παίρνουν αποφάσεις δεν έχουν γνώσεις για τα ζώα, την κτηνοτροφία και τον πρωτογενή τομέα γενικότερα.

«Ότι είχαμε τα πρώτα κρούσματα στα Κανάλια του Βόλου, στο χωριό τα Κανάλια κάνεις… κάνεις αυτό που είπαν όλοι, δηλαδή, το πιο λογικό. Σε ακτίνα 5 χιλιομέτρων απέκλεισε την περιοχή σε καραντίνα, κάνε εμβολιασμούς, να μην μεταδοθεί, να μην φύγει παραπέρα». (ΜΑ)

«Οι άνθρωποι αυτοί είναι άσχετοι, δεν ξέρουν πόσα πόδια έχει η γίδα, η προβατίνα, δεν ξέρουν τις ανάγκες. Μπορεί να τα βλέπουν σε φωτογραφίες, αλλά τα ζωντανά εμείς που τα έχουμε τα πονάμε. Δηλαδή, αν μας κάνεις κάτι στο ζωντανό καλύτερα κάνεις εμένα παρά στο ζωντανό. Το ζώο είναι ζώο δεν γνωρίζει. Εσύ είσαι ο θεός, από σένα περίμενα να φάει. Οι άνθρωποι είναι άσχετοι παντελώς».  (ΝΑ)

Η όλη αυτή ανεπιτυχής διαχείριση της κατάστασης από την πολιτεία, όπως αναφέρει ο ΑΜ, είχε ως αποτέλεσμα να περάσει ο έλεγχος της διαχείρισης της νόσου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Παρά την ευρωπαϊκή νομοθεσία για στήριξη των κτηνοτρόφων, κάτι τέτοιο δεν έχει συμβεί, γιατί η ελληνική κυβέρνηση δεν γνωρίζει τον ακριβή αριθμό των ζώων για να αιτηθεί επιχορηγήσεις και αποζημιώσεις (διάσταση του αριθμού των ζώων που δηλώθηκαν στον ΟΠΕΚΕΠΕ και του αριθμού των παραγωγικών ζώων [που αποδίδουν πάνω από 100 κιλά γάλα ετησίως]).

«Τα ζώα το ξέρετε και μόνος σας ότι είναι δηλωμένα τα τριπλάσια και δεν υπάρχουν. (…) Εδώ πιο κάτω ο άλλος έχει δηλωμένα 400 ζώα και έχει 90. Δεν υπάρχει κράτος. Δηλαδή, δεν υπάρχει στήριξη αυτών που παράγουν. Στηρίζουν τα λαμόγια και να πληρώνει μετά αυτός που παράγει». (ΝΑ)

«Αυτή τη στιγμή η διαχείριση της υγείας έφυγε από την Ελλάδα το υπουργείο και πάει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή» (ΑΜ)

Όλοι οι κτηνοτρόφοι του δείγματος προτείνουν την μετακίνηση των ζώων που την τελευταία περίοδο είναι υγιή, δεν έχουν νοσήσει, τηρώντας τα προβλεπόμενα πρωτόκολλα. Καταρχάς, όπως, αναφέρθηκε τα ζώα θα πρέπει το τελευταίο διάστημα να μην έχουν νοσήσει. Έλεγχοι έχουν γίνει, όταν οι κτηνοτρόφοι πήγαιναν αρνιά, κ.λπ., στα σφαγεία. Δεύτερο, σε αυτά τα ζώα πριν μετακινηθούν να ληφθεί δείγμα/σάλιο (3 δείγματα) και να εξεταστεί αν είναι υγιή και να δοθεί πράσινο φως να μετακινηθούν. Τρίτον, τα φορτηγά να έχουν απολυμανθεί και στους δρόμους της μετακίνησης, οι οποίοι είναι συγκεκριμένοι, να δημιουργηθούν απολυμαντικοί σταθμοί. Όταν τα ζώα φτάσουν στις ορεινές περιοχές, να ληφθεί εκ νέου δείγμα και να εξεταστεί.

«Η άποψή μας είναι ότι από τη στιγμή, που δεν έχει κρούσματα η περιοχή,  αφού έρχονται όλο το χειμώνα και για να σφάξουν στα σφαγεία, έρχονται και μας παίρνουν σάλιο, δείγμα από τα ζώα. Από τη στιγμή που μέχρι σήμερα δεν έχεις βρει δείγμα στα κοπάδια αυτά που είναι για να φύγουν, τα έχεις τα ντοκουμέντα ότι δεν έχεις βρει δείγμα, αφού είναι αρνητικά. Έλα εδώ πάρε ένα δείγμα μια βδομάδα αν σου πω εγώ ότι θέλω να φορτώσω τα προβατάκια μου να τα πάω στον τόπο μου. Και έρχεται μετά από μία εβδομάδα η αντίστοιχη διεύθυνση κτηνιατρικής της αντίστοιχης περιοχής που θα πάω καλή ώρα των Γρεβενών να μου πάρουν ένα δείγμα και αν κι εκεί είμαι αρνητικός, όλα μια χαρά» (ΜΑ)

«Υπάρχει πρωτόκολλο. Τρία δείγματα με το σάλιο και μετακινείσαι, όπως γίνεται σε όλη την Ευρώπη. Δείγματα με το σάλιο και ότι προβλέπεται υγειονομικά για τα φορτηγά. Και να πηγαίνουν στον προορισμό και να γίνονται πάλι δειγματοληπτικές δειγματοληψίες. Και εκεί που πάμε δεν υπάρχει κάποιος για να τον μολύνουμε τα βουνά και εμείς είμαστε. αλλά σε αυτό δεν μας ακούει απαγορεύονται κάθετες μετακινήσεις». (ΑΜ)

Η αναγκαιότητα της μετακίνησης των κοπαδιών υπαγορεύεται από πολλούς λόγους σύμφωνα με όσα αναφέρουν οι κτηνοτρόφοι. Πρώτος και βασικός λόγος είναι ο οικονομικός. Το κόστος των ζωοτροφών είναι πολύ μεγάλο καθώς η οικονομική υποστήριξη που έχουν από την πολιτεία δεν επαρκεί. Σε αυτό συντελεί και το γεγονός, ότι η παραγωγή γάλακτος των μετακινούμενων ζώων σε αυτές τις συνθήκες είναι πολύ χαμηλή και δεν επαρκεί να καλύψει το κόστος των ζωοτροφών, πόσο μάλλον τις δικές τους ανάγκες για να επιβιώσουν. Αντίθετα, στις ορεινές περιοχές η τροφή των ζώων είναι δωρεάν και το κόστος διαβίωσής τους πολύ πιο χαμηλό. Η οικονομική κατάρρευση μεγαλώνει και από το γεγονός ότι μειώνεται η αναπαραγωγική ικανότητα των ζώων, τα οποία είτε δεν γεννούν (μένουν «στέρφα») είτε τα νεογέννητα ζώα δεν επιβιώνουν, πεθαίνουν. Άλλος λόγος είναι η έλλειψη υποδομών για να ξεκαλοκαιριάσουν στον κάμπο. Οι σταβλικές εγκαταστάσεις είναι έτσι διαμορφωμένες ώστε να φιλοξενήσουν τα ζώα τον χειμώνα και δεν είναι κατάλληλες για το καλοκαίρι.

«Καταρχάς, πρώτον τα γίδια δεν παίρνει κανένα κατσίκι για του χρόνου (…) πάνε για στέρφα, δεν μπορούν να γεννήσουν τον Γενάρη, τον Φλεβάρη. Δεύτερον, θα αποβάλουν, δεν υπάρχει περίπτωση. Δηλαδή, με λίγα λόγια τελειώνει… Τελειώνεις, γιατί δεν έχει νόημα. Μετά, τρίτον, εδώ δεν έχει κανείς μετακινούμενος εγκατάσταση ψηλούς στάβλους» (ΝΑ)

«Τώρα ουσιαστικά ξεκινάει άνοιξη. Στα βουνά το χορτάρι είναι άφθονο και είναι πρακτικά δωρεάν. Δεν είναι δωρεάν υπάρχουν και εκεί κάποια έξοδα αλλά πρακτικά είναι δωρεάν. Τα ζώα εκτρέφονται έξω, δεν χρειάζεται να πληρώσουμε έξτρα τροφές». (ΜΑ)

«Με σπάνιες φυλές ζώα παραδοσιακής εκτροφής βάσει νόμου δεν έχουμε τις σταβλικές εγκαταστάσεις αυτές που προβλέπονται για να μείνουμε στον κάμπο. Το κοστολόγιο είναι τεράστιο και τα έσοδα μηδέν. Εμείς το καλοκαίρι περιμένουμε να βγάλουμε τα ζώα μας στα βουνά να βοσκήσουν για να πάρουμε ένα εισόδημα έξτρα και να βοηθήσουμε περιβαλλοντικά» (ΑΜ)

Από την άλλη τα ίδια τα ζώα , αυτές οι φυλές, δεν αντέχουν σε τέτοιες θερμοκρασίες. Είναι συνηθισμένα να βόσκουν και όχι να είναι οικόσιτα στον αέρα και στο νερό. Ακόμη, στα βουνά τα ζώα δεν κινδυνεύουν γιατί είναι αποκομμένα μεταξύ τους, δεν έρχονται σε επαφή, σύμφωνα με τους άγραφους νόμους των κτηνοτρόφων, όπου ο ένας βοσκός δεν πλησιάζει στο μέρος που είναι ένα άλλο κοπάδι. Έτσι τα ζώα δεν κινδυνεύουν να νοσήσουν ή κινδυνεύουν πολύ λιγότερο από το να μείνουν έγκλειστα στον κάμπο, όπως έδειξαν και τα ίδια τα γεγονότα.

«Οι κτηνοτρόφοι μεταξύ μας έχουμε νόμους, τους οποίους κανείς δεν πλησιάζει το κοπάδι του άλλου, ούτε στο στάβλο του, ειδικά με τη νόσο. Κρατούμε μόνοι μας μέτρα προστασίας καμία επαφή». (ΝΑ)

Οι επιπτώσεις της μετακίνησης είναι πολλαπλές τόσο στους ίδιους όσο και στην κοινωνία, το περιβάλλον και τον πολιτισμό. Με τα έξοδα να αυξάνουν και τα έσοδα να συρρικνώνονται, η οικονομική τους καταστροφή είναι 100% και δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν σε βασικές υποχρεώσεις. Από την άλλη, τα μετακινούμενα ζώα μειώνονται συνεχώς, ολοένα και περισσότερο. Πέρα από το γεγονός ότι πολλά ζώα σφαγιάστηκαν, οι κτηνοτρόφοι καθώς δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν οικονομικά μειώνουν συνεχώς τον αριθμό των ζώων τους. Τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των μετακινούμενων ζώων έχει μειωθεί πάρα πολύ. Για παράδειγμα, όπως αναφέρουν ο ΝΓ και ο ΤΧ, σε ένα χωριό του Ασπροποτάμου ενώ πριν μερικά χρόνια υπήρχαν 12.000 μετακινούμενα ζώα, τώρα είναι λιγότερα από 2 με 3 χιλιάδες ζώα. Το ίδιο συμβαίνει και σε άλλες περιοχές.

«Έδωσαν μόνο 20 λεπτά [;] το ζώο, για να διαχειριστεί αυτή η κατάσταση από τον κτηνοτρόφο για τον εγκλεισμό. Άρα το κράτος έβγαλε την ουρά του απέξω και παλεύουν μόνοι τους οι κτηνοτρόφοι να σώσουν τα κοπάδια» (ΑΜ)

Μια άλλη σημαντική επίπτωση είναι η επιτάχυνση της ερήμωσης του ορεινού όγκου με περιβαλλοντικό αποτύπωμα, αφού ο τόπος δεν βοσκίζεται. Οι μετακινούμενοι κτηνοτρόφοι ουσιαστικά αποτελούν έναν από τους πιο σημαντικούς παράγοντες ανάπτυξης των ορεινών περιοχών. Μαζί με τα ζώα μετακινούνται ολόκληρες οικογένειες που δίνουν ζωή στην ύπαιθρο, με τις ανάγκες που πρέπει να καλύψουν, για μεγάλη χρονική περίοδο (από τέλη Μαΐου έως τέλη Οκτωβρίου), σε αντίθεση με τους παραθεριστές που μένουν στα χωριά 10-15 ημέρες.

«Πρώτα-πρώτα για μας είναι σαν να μας αποκόβεις από την πατρίδα μας, γιατί κακά τα ψέματα οι περισσότεροι εκεί πονάμε. Αυτόν τον τόπο αγαπάμε. Εκεί μεγαλώσαμε. Και, επίσης, όσον αφορά το χωριό ερημώθηκε, ούτε τα μανάβικα θα δουλέψουν, ούτε τα μπακάλικα θα δουλέψουν, ούτε οι ταβέρνες θα δουλέψουν. Εντάξει θα είναι ο τουρισμός. Αλλά ο τουρισμός πόσο θα είναι; 15-20 μέρες. Ούτε το καφενείο θα δουλέψει, ούτε τίποτα». (ΜΑ)

Φυσικά η κινδυνεύει και η μετακινούμενη κτηνοτροφία, η οποία μετά από αγώνες των κτηνοτρόφων έχει ενταχθεί στην άυλη πολιτισμική κληρονομιά. Μια παράδοση αιώνων κινδυνεύει να εξαφανιστεί. Το παράδοξο, όπως επισημαίνει ο ΑΜ, είναι ότι φέτος που είναι η παγκόσμια χρονιά μετακινούμενης κτηνοτροφίας και θα εορταστεί στη χώρα μας τον Σεπτέμβρη, στην Ελλάδα δεν θα υπάρχουν αυτή τη χρονιά μετακινούμενα κοπάδια.

«Η παραδοσιακή κτηνοτροφία είναι δύο αιώνες, δεν ξεκίνησε χθες. Δύο αιώνες τα ζώα φεύγουν από εδώ. Ξέρουν τα ζώα και τον καιρό που φεύγουν, δηλαδή μόνα τους σου δείχνουν ότι πρέπει να φύγουν. Και σε απαγορεύουν. Σε τελειώνουν. Δεν ζει εδώ η προβατίνα ούτε η γίδα, αυτή που ξέρει τον αέρα το καλοκαίρι». (ΝΑ)

Οι κτηνοτρόφοι από αυτή την κατάσταση δεν είναι απλά απογοητευμένοι και στεναχωρημένοι, είναι θυμωμένοι και εξοργισμένοι. Ο ΜΣ αναφέρει ότι τους υποδεικνύουν τι θα κάνουν με τα ζώα κάθε φορά, πότε θα φύγουν, πότε θα επιτρέψουν, ενώ δεν γνωρίζουν από ζώα. Έχουν επισκεφτεί τις υπηρεσίες της περιφέρειας αλλά και του υπουργείου προκειμένου να καταθέσουν τις δικές τους απόψεις, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Προσπάθησαν να αξιοποιήσουν τις προσωπικές τους γνωριμίες με πολιτικά πρόσωπα, βουλευτές, υπουργούς κ.λπ., αλλά και σε αυτή την περίπτωση δεν κατάφεραν κάτι. Οι ίδιοι δεν μπορούν να συγκεντρωθούν όλοι μαζί και να κάνουν αγώνα καθώς χρειάζεται 18 ώρες κάθε μέρα να βρίσκονται στα ζώα τους.

«Την άλλη φορά πήγαμε και πού δεν πήγαμε. Πήραμε και που δεν πήραμε τηλέφωνο για να σηκωθούμε να φύγουμε. Ο ένας να ρίχνει την πατάτα στον άλλο. Η περιφέρεια στον κτηνίατρο και στο υπουργείο. Το υπουργείο το ’ριχνε στην περιφέρεια. Και τελικά ποιος την πληρώνει την νύφη; Την πληρώνουμε εμείς εδώ». (ΤΧ)

«Όλος ο κόσμος είναι το δυσαρεστημένοι, το έχουμε αφήσει πίσω μας, δηλαδή είμαστε σε επίπεδα να πω θυμωμένοι, να πω εξαγριωμένοι. Δηλαδή, στερούν από τον κόσμο κάτι το οποίο δεν είχαν κάποιο λόγο να το κάνουν». (ΜΑ)

«Ξέρω κτηνοτρόφους, οι οποίοι μέχρι και γνωστούς τους… που μεταξύ μας όλοι ξέρουμε ότι έχουμε γνωστούς και κουμπάρους πολιτικούς και βουλευτές και το ένα και το άλλο. “Βρε παιδιά μεσολαβήσετε δεν μπορούμε άλλο εδώ δεν γίνεται η κατάσταση έχει φτάσει στο αδιέξοδο” και τους λένε από κει “δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα”». (ΜΑ)

Θεωρούν ότι η απόφαση των πολιτικών να μην μετακινηθούν τα ζώα τους ως παράλογες, χωρίς καμία λογική. Μάλιστα ο ΑΜ ανέφερε ότι η απόφαση αυτή της Ευρωπαϊκής Πολιτικής είναι «τιμωρητική» για τους κτηνοτρόφους. Ορισμένοι συνδέουν την πολιτική αυτή με το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ.

«Αυτοί που φάγανε τα λεφτά από τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Γιατί όλο αυτό το συρφετό που γίνεται τώρα, είναι γι αυτόν τον λόγο. Κοιτάνε να βγάλουν από το βοσκό τον φτωχό». (ΝΑ)

«Κι αυτό που γίνεται τώρα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι μια κατάσταση τιμωρητική απέναντι στη χώρα μας. Σε εισαγωγικά τιμωρητική, για την όλη αυτή η διαχείριση που έγινε» (ΑΜ)

«Δεν θα μου φανεί απίθανο, αν βγει αύριο-μεθαύριο ένας και πει ξέρω γω “μάγκες όλα αυτά έγιναν άλλο για να καλυφθούν τα σκάνδαλα”. Γιατί κακά τα ψέματα, δεν γίνεται ξαφνικά ενώ οι ευρωπαϊκές ενισχύσεις έρχονται κανονικά, εμάς να μας τις έχουν κομμένες». (ΜΑ)

«Δεν θέλω να πιστέψω ότι σφάζουν παραγωγικά ζώα, για να έχουν και κάποιες εικονικές σφαγές. Αυτό θα το δείξει η ιστορία, δεν θέλω να το πιστέψω». (ΑΜ)

Πιστεύουν ότι δεν τους ακούει κανένας και ότι δεν υπάρχει πλέον μέλλον για τη μετακινούμενη κτηνοτροφία. Μάλιστα ένας από αυτούς, ο ΤΧ, ανέφερε ότι το παιδί δεν θέλει να συνεχίσει αυτήν την παράδοση της οικογένειας που κρατάει γενιές τώρα. Πιστεύει ότι οι πολιτικοί δεν θέλουν την κτηνοτροφία γενικότερα, γι’ αυτό δεν τη στηρίζουν

«Όλα είναι φτιαχτά, όλα είναι μελετημένα. Αυτό που σου είπα. (…) τον πρωτογενή τομέα δεν τον θέλουν, ούτε χωράφια είναι αυτά, ούτε πρόβατα είναι αυτά, (…) Το θέμα είναι ότι δεν το λένε κιόλας να κάνουμε κάτι άλλο. Θα μου πεις τι θα κάνω εγώ τώρα είμαι 50 χρονών… Θα φτιάξω άλλη δουλειά κουτσά στραβά… Τα παιδιά όμως αποκλείεται να συνεχίσουν. Εδώ σταματάει. Μέχρι εδώ» (ΤΧ)

«Έγκλημα να μην αφήνεις τον κόσμο να πάει πάνω. Δεν έχει καμία λογική. Τίποτα… τίποτα είναι παράλογο, είναι πράγματα του παραλόγου» (ΜΑ)

O Θεόδωρος Θάνος είναι καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.