Νέο κληρονομικό δίκαιο: Ενίσχυση συζύγου, συμβάσεις και τέλος στον φόβο των χρεών

Σημαντικές καινοτομίες στο κληρονομικό δίκαιο, για πρώτη φορά ύστερα από περίπου 80 χρόνια, παρουσίασαν ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης και ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Ιωάννης Μπούγας, μαζί με τον ομότιμο καθηγητή της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Απόστολο Γεωργιάδη, επικεφαλής της νομοπαρασκευαστικής επιτροπής. Το νομοσχέδιο για την αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου θα τεθεί σε δημόσια διαβούλευση έως το τέλος του έτους και η εφαρμογή του προβλέπεται να ξεκινήσει εντός του πρώτου εξαμήνου του επόμενου έτους.

Αλλαγές στα ποσοστά κληρονομιάς και στην προστασία του επιζώντος συζύγου

Κεντρικό στοιχείο της μεταρρύθμισης είναι η προσαρμογή της κληρονομικής διαδοχής στις σύγχρονες μορφές οικογένειας, με ενίσχυση της θέσης του επιζώντος συζύγου.

Συγκεκριμένα:

• Όταν υπάρχει ένα παιδί, το ποσοστό του επιζώντος συζύγου αυξάνεται στο 33%.

• Όταν τα παιδιά είναι δύο ή περισσότερα, ο επιζών σύζυγος κληρονομεί το 25% και τα παιδιά μοιράζονται το υπόλοιπο.

  

  ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

  «Έξυπνες Γέφυρες»: Νέα εποχή στην παρακολούθηση και συντήρηση των υποδομών από το ΤΕΕ

• Εάν δεν υπάρχουν παιδιά, ο επιζών σύζυγος προηγείται πλέον των γονέων, των πρώτων εξαδέλφων ή άλλων συγγενών που είχαν έως σήμερα κληρονομικό δικαίωμα.

Παράλληλα, τα ίδια δικαιώματα με τον επιζώντα σύζυγο αποκτούν και όσοι έχουν συνάψει σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης.

Ειδική ρύθμιση προβλέπεται και για τον επιζώντα σύντροφο, όταν δεν υπάρχει σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης και δεν υφίστανται άλλοι συγγενείς με κληρονομικό δικαίωμα, ώστε η κληρονομία να μη μεταβιβάζεται αυτομάτως στο δημόσιο. Σε αυτή την περίπτωση, η κληρονομιά αποδίδεται στον επιζώντα σύντροφο, εφόσον το ζευγάρι συμβίωνε τουλάχιστον για τρία χρόνια, με την προϋπόθεση αίτησης εντός τεσσάρων μηνών από τον θάνατο του διαθέτη.

Επιπλέον, προβλέπεται η δυνατότητα ο επιζών σύντροφος να χρησιμοποιεί την κοινή κατοικία για ένα έτος μετά τον θάνατο, ενώ όταν υπάρχουν ανήλικα ή κοινά παιδιά, η παραμονή της οικογένειας στην κατοικία μπορεί να επεκτείνεται για μεγαλύτερο διάστημα.

Εισαγωγή κληρονομικών συμβάσεων και διεύρυνση της ελευθερίας του διαθέτη

Για πρώτη φορά εισάγονται στο ελληνικό δίκαιο κληρονομικές συμβάσεις, με δύο βασικές μορφές:

1. Σύμβαση διαθέτη εν ζωή:
   Ο διαθέτης συνάπτει σύμβαση όσο ζει, με την οποία ρυθμίζει την τύχη της περιουσίας του μετά θάνατον, παραμένοντας όμως πλήρως ελεύθερος να διαχειρίζεται τα περιουσιακά στοιχεία μέχρι το τέλος της ζωής του.

2. Σύμβαση παραίτησης από την κληρονομιά:
   Πρόσωπο με κληρονομικό δικαίωμα μπορεί εν ζωή να παραιτηθεί από την κληρονομική του αξίωση για διάφορους λόγους, δηλώνοντας ότι δεν επιθυμεί να κληρονομήσει.

Οι ρυθμίσεις αυτές, όπως επισημαίνει ο υφυπουργός Δικαιοσύνης, στοχεύουν στη διεύρυνση της ελευθερίας του διαθέτη, στη διασφάλιση της πραγματικής του βούλησης και στην αποφυγή συγκρούσεων και κατακερματισμού περιουσιών, ιδίως όταν εμπλέκονται οικογενειακές επιχειρήσεις ή παραγωγικά ακίνητα.

Διαθήκες, ηλικιακά όρια και προστασία ευάλωτων προσώπων

Παρά τις αρχικές ανησυχίες που είχαν δει το φως της δημοσιότητας, οι ιδιόγραφες διαθήκες διατηρούνται. Προστίθενται όμως δικλίδες ασφαλείας ως προς τον έλεγχο γνησιότητας:

• Όταν η ιδιόγραφη διαθήκη προσκομίζεται σε συμβολαιογράφο από συγγενείς που δεν είναι παιδιά ή σύζυγοι, απαιτείται έλεγχος με μάρτυρες και πραγματογνώμονες.

• Το ίδιο ισχύει και όταν η διαθήκη προσκομίζεται από παιδιά ή τον επιζώντα σύζυγο, αν έχει παρέλθει διάστημα μεγαλύτερο του ενός έτους από τον θάνατο του διαθέτη.

Παράλληλα, μειώνεται το ηλικιακό όριο σύνταξης διαθήκης, καθώς δίνεται πλέον η δυνατότητα να συντάσσει διαθήκη πρόσωπο που έχει συμπληρώσει το 16ο έτος της ηλικίας του.

Ενισχύεται επίσης η δυνατότητα των ατόμων με αναπηρία να εκφράζουν τη βούλησή τους, με πρόβλεψη για χρήση τεχνολογικών μέσων (π.χ. φωνητική υποστήριξη) κατά τη σύνταξη της διαθήκης.

Ταυτόχρονα, τίθενται περιορισμοί για τη σύνταξη διαθήκης υπέρ προσώπων που έχουν άμεση σχέση με ιδρύματα όπου νοσηλεύεται ή φιλοξενείται ο διαθέτης (νοσοκομεία, οίκοι ευγηρίας, ιδρύματα περίθαλψης κ.λπ.), ώστε να αποφεύγονται φαινόμενα καταχρήσεων. Δεν θα επιτρέπεται, δηλαδή, η σύνταξη διαθήκης υπέρ προσώπων που υπηρετούν ή παρέχουν υπηρεσίες σε αυτά τα ιδρύματα.

Διαχωρισμός της κληρονομικής από την ατομική περιουσία – Τέλος στον φόβο των χρεών

Ιδιαίτερης σημασίας είναι η αλλαγή σχετικά με την ευθύνη του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομιάς. Μέχρι σήμερα, ο κληρονόμος ευθυνόταν με το σύνολο της ατομικής του περιουσίας για τα χρέη του κληρονομουμένου, γεγονός που οδηγούσε σε μαζικές αποποιήσεις κληρονομιών, ακόμη και όταν υπήρχαν περιουσιακά στοιχεία με αξία.

Με το νέο πλαίσιο, θεσπίζεται απόλυτος διαχωρισμός:

• Τα χρέη εξοφλούνται αποκλειστικά από την κληρονομική περιουσία.

• Η ατομική περιουσία του κληρονόμου δεν επιβαρύνεται από τα χρέη της κληρονομιάς.

Όπως τόνισε ο υφυπουργός Δικαιοσύνης, η ρύθμιση αυτή αναμένεται να μειώσει δραστικά τις αποποιήσεις κληρονομιών, να επανεντάξει αδρανείς περιουσίες στην οικονομική δραστηριότητα, να στηρίξει οικογενειακές επιχειρήσεις και να ενισχύσει τη ρευστότητα και τη σταθερότητα της αγοράς.

Δηλώσεις Φλωρίδη και Μπούγα για τη σημασία της μεταρρύθμισης

Ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης χαρακτήρισε το έργο της επιτροπής «άρτιο επιστημονικό επίτευγμα» με προοπτική να υπηρετήσει την ελληνική κοινωνία και οικονομία για πολλές δεκαετίες. Υπενθύμισε ότι ο Αστικός Κώδικας, στον οποίο εντάσσεται το κληρονομικό δίκαιο, τέθηκε σε ισχύ το 1946, με πρωτοβουλία που είχε ξεκινήσει ήδη από το 1930 επί Ελευθερίου Βενιζέλου.

Τόνισε ότι για 80 χρόνια το κληρονομικό δίκαιο είχε παραμείνει ουσιαστικά αμετάβλητο, γεγονός που καταδεικνύει την ανάγκη της σημερινής αναμόρφωσης. Εξήρε το ρόλο του Απόστολου Γεωργιάδη, ο οποίος, μαζί με τα μέλη της νομοπαρασκευαστικής επιτροπής, παρέδωσε –όπως είπε– ένα πλήρες και επιστημονικά άρτιο κείμενο, το οποίο η κυβέρνηση προγραμματίζει να μετατρέψει σε νόμο του κράτους εντός του πρώτου τριμήνου του 2026.

Ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Ιωάννης Μπούγας υπογράμμισε ότι το δίκαιο οφείλει να προσαρμόζεται στις νέες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες και ότι το νέο κληρονομικό πλαίσιο θα έχει έντονο κοινωνικό και οικονομικό αποτύπωμα. Όπως επισήμανε, οι μεταρρυθμίσεις:

• διευρύνουν την ελευθερία του διαθέτη,

• διασφαλίζουν την πραγματική βούλησή του,

• ενισχύουν την ασφάλεια των συναλλαγών,

• και αξιοποιούν την περιουσία προς όφελος της οικονομίας και της κοινωνίας.

Το σύνολο των διατάξεων αποσκοπεί στην προσαρμογή του κληρονομικού δικαίου στη σύγχρονη οικογενειακή πραγματικότητα, στην προστασία των ευάλωτων προσώπων, στη μείωση των συγκρούσεων και στην ουσιαστική ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών στον θεσμό της κληρονομικής διαδοχής.