Συντάξεις: Η δημογραφική γήρανση πιέζει το ασφαλιστικό – Τι σημαίνει για την Ελλάδα

Αντιμέτωπο με μια μεγάλη δημογραφική πρόκληση βρίσκεται το ευρωπαϊκό συνταξιοδοτικό σύστημα, καθώς ο πληθυσμός γερνά, οι γεννήσεις μειώνονται και η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους επιδεινώνεται. Για την Ελλάδα, που έχει ήδη περάσει από σημαντικές αλλαγές στο ασφαλιστικό κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, το ερώτημα είναι πώς θα διασφαλιστούν βιώσιμες και αξιοπρεπείς συντάξεις για τις επόμενες γενιές.

Το συνταξιοδοτικό μοντέλο που αναπτύχθηκε στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην αρχή ότι οι εισφορές των εργαζομένων χρηματοδοτούν τις συντάξεις όσων έχουν αποχωρήσει από την αγορά εργασίας. Η λειτουργία αυτού του διανεμητικού συστήματος επηρεάζεται από τη σχέση μεταξύ ενεργού πληθυσμού και συνταξιούχων. Όσο μειώνεται ο αριθμός των εργαζομένων σε σχέση με τους ηλικιωμένους, τόσο αυξάνεται η πίεση στη χρηματοδότησή του. Παράλληλα, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής σημαίνει ότι οι συντάξεις καταβάλλονται, κατά μέσο όρο, για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Η δημογραφική μεταβολή αποτυπώνεται στα στοιχεία για τη γήρανση του ευρωπαϊκού πληθυσμού. Στις αρχές του αιώνα, οι πολίτες ηλικίας άνω των 65 ετών αντιστοιχούσαν περίπου στο 16% του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σήμερα, το ποσοστό προσεγγίζει το 22%. Η εξέλιξη αυτή αυξάνει τις ανάγκες χρηματοδότησης όχι μόνο των συντάξεων, αλλά και των υπηρεσιών υγείας και μακροχρόνιας φροντίδας. Την ίδια στιγμή, η υπογεννητικότητα περιορίζει τον αριθμό των νέων που εισέρχονται στην αγορά εργασίας, επηρεάζοντας τη μελλοντική βάση εισφορών.

Η Ελλάδα και οι πιέσεις των επόμενων δεκαετιών

Η Ελλάδα αντιμετωπίζει το δημογραφικό πρόβλημα έχοντας ήδη εφαρμόσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις στο ασφαλιστικό της σύστημα. Κατά τη διάρκεια της δημοσιονομικής κρίσης πραγματοποιήθηκαν περικοπές συντάξεων, αυξήθηκαν τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης και άλλαξε ο τρόπος υπολογισμού των συνταξιοδοτικών παροχών. Ωστόσο, οι δημογραφικές εξελίξεις εξακολουθούν να επηρεάζουν τις μακροπρόθεσμες προοπτικές του συστήματος.

Η έκθεση Ageing Report 2024 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εξετάζει την πορεία των δημόσιων δαπανών που συνδέονται με τη γήρανση του πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων των συντάξεων. Οι προβολές αναδεικνύουν τη σημασία των δημογραφικών αλλαγών για την Ελλάδα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι προδιαγράφεται αυτομάτως κατάρρευση του ασφαλιστικού συστήματος.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Ρεύμα: Αυξήσεις έως 76% στα πράσινα τιμολόγια Νοεμβρίου – Πόσο χρεώνουν οι πάροχοι

Η εξέλιξη των δαπανών εξαρτάται επίσης από την απασχόληση, την παραγωγικότητα, τους κανόνες συνταξιοδότησης και τη συνολική πορεία της οικονομίας.

Η συζήτηση για τη βιωσιμότητα των συντάξεων αφορά άμεσα τους νεότερους εργαζομένους. Οι σημερινές εισφορές τους στηρίζουν σε σημαντικό βαθμό την καταβολή των υφιστάμενων συντάξεων, ενώ οι δικές τους μελλοντικές παροχές θα εξαρτηθούν από τις οικονομικές και δημογραφικές συνθήκες των επόμενων δεκαετιών. Αυτό δημιουργεί προβληματισμό για το ύψος των μελλοντικών συντάξεων, τη διάρκεια του εργασιακού βίου και την επάρκεια του εισοδήματος μετά τη συνταξιοδότηση.

Η διαγενεακή δικαιοσύνη αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία, καθώς κάθε γενιά καλείται να συνεισφέρει στη χρηματοδότηση ενός συστήματος από το οποίο προσδοκά αντίστοιχη προστασία στο μέλλον.

Τα επαγγελματικά ταμεία και η συμπληρωματική ασφάλιση

Στην Ευρώπη αναπτύσσονται διαφορετικά μοντέλα συνταξιοδοτικής προστασίας, τα οποία συνδυάζουν τη δημόσια κοινωνική ασφάλιση με επαγγελματικά και συμπληρωματικά συνταξιοδοτικά προγράμματα. Χώρες όπως η Δανία, η Ολλανδία και η Σουηδία διαθέτουν σημαντικά κεφαλαιοποιητικά στοιχεία στα συνταξιοδοτικά τους συστήματα, αν και η δομή και η λειτουργία τους διαφέρουν. Τα επαγγελματικά ταμεία συγκεντρώνουν εισφορές και επενδύουν κεφάλαια με μακροπρόθεσμο ορίζοντα, επιδιώκοντας την παροχή συμπληρωματικού συνταξιοδοτικού εισοδήματος.

Για την Ελλάδα, η ενίσχυση των Ταμείων Επαγγελματικής Ασφάλισης και των ομαδικών ασφαλιστικών προγραμμάτων αποτελεί μία από τις επιλογές που συζητούνται. Ωστόσο, τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα συνοδεύονται και από επενδυτικούς κινδύνους, γεγονός που καθιστά απαραίτητες την εποπτεία, τη διαφάνεια και την προστασία των ασφαλισμένων.

Η παραγωγικότητα ως απάντηση στο δημογραφικό

Την ανάγκη ανανέωσης του ευρωπαϊκού κοινωνικού συμβολαίου ανέδειξε και ο διευθύνων σύμβουλος της Eurobank, Φωκίων Καραβίας, κατά την τοποθέτησή του στο Athens Investment Forum. Ο κ. Καραβίας έδωσε έμφαση στη δημοσιονομική σταθερότητα και στην αύξηση της παραγωγικότητας ως βασικές προϋποθέσεις για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της οικονομίας. Η παραγωγικότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε κοινωνίες όπου ο αριθμός των εργαζομένων περιορίζεται. Εφόσον μια οικονομία μπορεί να παράγει μεγαλύτερη αξία ανά εργαζόμενο, δημιουργούνται περισσότερες δυνατότητες για την ενίσχυση των εισοδημάτων, των εισφορών και των δημόσιων εσόδων.

Σημαντικό ρόλο μπορούν επίσης να διαδραματίσουν η αύξηση της απασχόλησης, η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών και των νέων στην αγορά εργασίας και η προσέλκυση εργατικού δυναμικού.

Η δημογραφική γήρανση αποτελεί μια μακροχρόνια πρόκληση που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με μία μόνο παρέμβαση. Η ενίσχυση της απασχόλησης, η αύξηση της παραγωγικότητας, η δημοσιονομική σταθερότητα και η ανάπτυξη συμπληρωματικών μορφών ασφάλισης αποτελούν διαφορετικές πλευρές της συζήτησης για το μέλλον του συνταξιοδοτικού. Για την Ελλάδα, ιδιαίτερη σημασία έχει η διατήρηση της επάρκειας των συντάξεων, παράλληλα με τη διασφάλιση της δυνατότητας χρηματοδότησής τους.

Οι αποφάσεις που θα ληφθούν τα επόμενα χρόνια θα επηρεάσουν τόσο τους σημερινούς ασφαλισμένους όσο και τις γενιές που εισέρχονται τώρα στην αγορά εργασίας.