28η Οκτωβρίου: Οι Έλληνες θυμούνται το «ΟΧΙ», αλλά γνωρίζουν λιγότερα για την Κατοχή

Ισχυρή παραμένει η ιστορική μνήμη των Ελλήνων για την 28η Οκτωβρίου 1940, ωστόσο η γνώση για τα γεγονότα που ακολούθησαν κατά την περίοδο της Κατοχής εμφανίζεται περισσότερο περιορισμένη. Την ίδια ώρα, μόλις το 12% των πολιτών δηλώνει ότι έχει μάθει πολλά από το σχολείο για την περίοδο 1940–1944.

Τα στοιχεία προκύπτουν από έρευνα κοινής γνώμης με τίτλο «Η μνήμη του πολέμου πέρα από το “ΟΧΙ”», την οποία παρουσίασε ο αναπληρωτής καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Γιάννης Κωνσταντινίδης.

Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε αφιλοκερδώς από την εταιρεία QED, εξετάζει τι θυμούνται οι πολίτες από τον πόλεμο και την Κατοχή, ποιες πλευρές της ιστορίας θα ήθελαν να γνωρίσουν καλύτερα και από ποιες πηγές αντλούν τις γνώσεις τους.

Το «ΟΧΙ» κυριαρχεί στη συλλογική μνήμη – Τι θέλουν να μάθουν οι Έλληνες

Στην ερώτηση για τα γεγονότα που θεωρούν ότι θυμούνται περισσότερο οι Έλληνες από την περίοδο 1940–1944, η 28η Οκτωβρίου και το ιστορικό «ΟΧΙ» καταλαμβάνουν την πρώτη θέση.

Περισσότεροι από επτά στους δέκα το αναφέρουν ως βασικό σημείο αναφοράς, ενώ άλλες σημαντικές πτυχές της περιόδου συγκεντρώνουν χαμηλότερα ποσοστά:

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

«Επόμενο δεν είναι;»: Πώς αντέδρασε ο Σαμαράς όταν ρωτήθηκε για τη στήριξη Λαζόπουλου (βίντεο)

• 40%: Ο λιμός κατά την Κατοχή.

• 37%: Οι εκτελέσεις.

• 30%: Η Εθνική Αντίσταση.

Ακόμη λιγότερο συχνά αναφέρονται ο δωσιλογισμός και το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων.

Όπως επισήμανε ο Γιάννης Κωνσταντινίδης, το «ΟΧΙ» διατηρεί τη σημασία του σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, αλλά η αναφορά στον λιμό, στις εκτελέσεις και στη συνεργασία με τις κατοχικές δυνάμεις αυξάνεται στις μεγαλύτερες ηλικίες.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η απόσταση ανάμεσα σε όσα έχουν μείνει στη συλλογική μνήμη και σε όσα οι πολίτες επιθυμούν να μάθουν.

Σύμφωνα με την έρευνα, τέσσερις στους δέκα θα ήθελαν να γνωρίζουν περισσότερα για τον δωσιλογισμό, ενώ ακολουθούν ως πεδία ενδιαφέροντος η Αντίσταση, οι εκτελέσεις αμάχων, η Κατοχή και ο λιμός.

Η επιθυμία για περισσότερη γνώση σχετικά με τον δωσιλογισμό εμφανίζεται εντονότερη στους πολίτες που τοποθετούνται πολιτικά στην Αριστερά, χωρίς όμως να περιορίζεται σε αυτούς.

Αντίστοιχα, η Εθνική Αντίσταση αναδεικνύεται σε θέμα που συγκεντρώνει ενδιαφέρον από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους.

Κατά τον καθηγητή, το εύρημα δείχνει ότι, παρά τις διαφορετικές ερμηνείες της ιστορίας, υπάρχουν ζητήματα που μπορούν να αποτελέσουν κοινό πεδίο γνώσης και συζήτησης.

Μόλις το 12% έμαθε πολλά από το σχολείο – Ο ρόλος της οικογένειας και του διαδικτύου

Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας αφορά τον τρόπο με τον οποίο μεταδίδεται η ιστορική γνώση.

Το σχολείο καταγράφει το χαμηλότερο ποσοστό μεταξύ των τεσσάρων πηγών που παρουσιάστηκαν, καθώς μόλις το 12% των ερωτηθέντων εκτιμά ότι έμαθε πολλά για την περίοδο 1940–1944 μέσα από τη σχολική εκπαίδευση.

Αναλυτικά, τα ποσοστά διαμορφώνονται ως εξής:

Ο Γιάννης Κωνσταντινίδης έθεσε το ερώτημα κατά πόσο η σχολική εκπαίδευση βοηθά τους μαθητές να κατανοήσουν όχι μόνο τα ιστορικά γεγονότα, αλλά και τις συγκρούσεις, τις αντιφάσεις και τις διαφορετικές εμπειρίες εκείνης της περιόδου.

Παράλληλα, υπογράμμισε ότι ο ρόλος της οικογένειας ως φορέα ιστορικής μνήμης σταδιακά περιορίζεται, καθώς απομακρυνόμαστε χρονικά από τον πόλεμο και την Κατοχή και λιγοστεύουν οι άνθρωποι που μπορούν να μεταφέρουν προσωπικές μαρτυρίες.

Αντίθετα, οι νεότερες γενιές στρέφονται ολοένα περισσότερο στο διαδίκτυο.

Η εξέλιξη αυτή, σύμφωνα με τον καθηγητή, προσφέρει περισσότερες δυνατότητες πρόσβασης σε ιστορικό υλικό, αλλά δημιουργεί και την ανάγκη κριτικής αξιολόγησης των πηγών, ώστε να διαχωρίζεται η τεκμηριωμένη γνώση από την παραπληροφόρηση.

Οι παρεμβάσεις για τη διδασκαλία της ιστορίας

Τα ευρήματα παρουσιάστηκαν στην επετειακή εκδήλωση του Πανεπιστημίου Μακεδονίας για την Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, την 28η Οκτωβρίου και τον Πολιούχο Άγιο Δημήτριο.

Στη συζήτηση που ακολούθησε συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο υφυπουργός Εσωτερικών Κώστας Γκιουλέκας, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ Παύλος Χρηστίδης και ο δημοσιογράφος Σωτήρης Δανέζης.

Ο Κώστας Γκιουλέκας υποστήριξε ότι η ιστορία διδάσκεται συχνά με απαρχαιωμένες μεθόδους, οι οποίες δεν προσελκύουν το ενδιαφέρον των μαθητών. Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη βιωματικής προσέγγισης της ιστορικής γνώσης.

Από την πλευρά του, ο Παύλος Χρηστίδης αναφέρθηκε στη σημασία της ελευθερίας ως βασικού διδάγματος του 1940, τονίζοντας την ανάγκη ουσιαστικής μελέτης των γεγονότων ώστε να μη διευρύνεται το κενό ιστορικής γνώσης.

Ο Σωτήρης Δανέζης στάθηκε στον τρόπο με τον οποίο η ιστορική μνήμη διαμορφώνεται από την οικογένεια, το κράτος, την εκπαίδευση, τα μέσα ενημέρωσης και, πλέον, τους αλγορίθμους των ψηφιακών πλατφορμών.

Την εκδήλωση άνοιξε ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, επισημαίνοντας ότι η διατήρηση της ιστορικής μνήμης απαιτεί γνώση, κριτική σκέψη και ουσιαστική παιδεία.

Τον πανηγυρικό της ημέρας εκφώνησε ο καθηγητής και αντιπρύτανης Σπυρίδων Λίτσας, ενώ η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με μουσικό πρόγραμμα του Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης και την προβολή της βραβευμένης ταινίας «MAUTHAUSEN».

Το κεντρικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι η διατήρηση της ιστορικής μνήμης δεν αρκεί να στηρίζεται μόνο στις επετείους και στα σύμβολα. Απαιτείται βαθύτερη γνώση των γεγονότων, ακόμη και εκείνων που παραμένουν δύσκολα ή λιγότερο γνωστά στη δημόσια συζήτηση.