Αναζητώντας τον επόμενο σωτήρα

Η σημερινή πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα αναπαράγει ένα παλιό και γνώριμο μοτίβο. Οι χαρισματικοί ηγέτες δεν εμφανίζονται όταν οι θεσμοί λειτουργούν σωστά, αλλά όταν η κοινωνία αρχίζει να αμφιβάλλει για την αποτελεσματικότητά τους. Όταν το Σύνταγμα δεν ελαστικοποιείται, όταν η Δικαιοσύνη και οι ανεξάρτητες αρχές ανταποκρίνονται στον ρόλο τους, δεν υπάρχει χώρος για σωτήρες. Όταν όμως η εμπιστοσύνη στους θεσμούς κλονίζεται, τότε εμφανίζεται η ανάγκη για έναν «ισχυρό άνδρα», για έναν πολιτικό που υπόσχεται να παρακάμψει ένα σύστημα το οποίο έχει πάψει να πείθει.

Η πραγματικότητα είναι ότι η χαρισματική ηγεσία δε λύνει το πρόβλημα της θεσμικής αδυναμίας. Αποτελεί το πιο ορατό σύμπτωμά της. Έρχεται να καλύψει ένα κενό, χωρίς να το αντιμετωπίζει στη ρίζα του. Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση. Όσο περισσότερο επενδύουμε σε χαρισματικές προσωπικότητες, τόσο λιγότερο απαιτούμε ουσιαστικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Κάθε επιστροφή του «χαρίσματος» λειτουργεί σαν παυσίπονο. Ανακουφίζει προσωρινά, αλλά μεταθέτει την πραγματική θεραπεία.

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη πλευρά του ζητήματος, που αφορά την ίδια την πολιτική ταυτότητα. Σε ένα σημαντικό τμήμα του πολιτικού φάσματος, οι πολίτες – και ιδιαίτερα όσοι αυτοπροσδιορίζονται ως προοδευτικοί ή αριστεροί –  δεν καλούνται απλώς να αποδεχθούν μια χαρισματική ηγεσία. Καλούνται να εγκαταλείψουν βασικές αρχές που για δεκαετίες θεωρούσαν αυτονόητες και να υιοθετήσουν μια νέα μορφή προσωπολατρίας γύρω από έναν «ικανό» και «χαρισματικό» πολιτικό.

Η συλλογικότητα, η οριζόντια οργάνωση, η λογοδοσία και η επιφύλαξη απέναντι στη λατρεία του προσώπου ήταν διαχρονικά στοιχεία της δημοκρατικής και αριστερής παράδοσης. Σήμερα, όλα αυτά συχνά μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα μπροστά στην υπόσχεση της αποτελεσματικότητας. Ο ηγέτης ταυτίζεται με το κόμμα, το κόμμα ταυτίζεται με τον ηγέτη και η κριτική σκέψη υποχωρεί μπροστά στο επιχείρημα της «αναγκαιότητας».

Οι χαρισματικοί ηγέτες δεν επιστρέφουν τυχαία. Επιστρέφουν όταν παραμένουν ενεργές οι συνθήκες που τους γέννησαν. Η ανολοκλήρωτη μεταπολίτευση (που δεν πραγματοποίησε βαθιές τομές στο κράτος, όπως η αποκομματικοποίηση της διοίκησης και η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης), το πελατειακό κράτος, η αδύναμη λογοδοσία και η κοινωνική φθορά εξακολουθούν να αποτελούν κομμάτι της ελληνικής πραγματικότητας… Η χώρα πέρασε μια βαθιά κρίση, αλλά δεν κατάφερε να μετατρέψει αυτή την εμπειρία σε διαρκές μάθημα. Η περίοδος 2010-2015 δεν οδήγησε στη δημιουργία νέων και ισχυρότερων θεσμών. Έγινε άλλο ένα επεισόδιο σε έναν κύκλο που επαναλαμβάνεται: κρίση, ανάδειξη ενός χαρισματικού ηγέτη, απογοήτευση και στη συνέχεια νέα κρίση.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Νέα παιδική χαρά στη Μάζια – Εγκαινιάστηκε από τον Θωμά Μπέγκα

Δύσκολη η μοίρα μιας χώρας που επιστρέφει διαρκώς στα ίδια πολιτικά μοτίβα. Εξίσου δύσκολη όμως είναι και η μοίρα μιας πολιτικής παράδοσης που εγκαταλείπει τις ίδιες τις αρχές της. Όταν ζητείται από ανθρώπους της Αριστεράς να αφήσουν πίσω την αντιεξουσιαστική τους μνήμη και να αγκαλιάσουν μια νέα προσωπολατρία, δεν πρόκειται απλώς για μια πολιτική μετατόπιση. Πρόκειται για μια βαθιά ρήξη με τον πυρήνα της δημοκρατικής σκέψης.

Η αναζήτηση ενός νέου «σωτήρα» δεν είναι νομοτέλεια. Είναι το αποτέλεσμα μιας συλλογικής αδυναμίας να διδαχθούμε από το παρελθόν. Να θυμηθούμε, να κατανοήσουμε και να αντισταθούμε στη διαρκή γοητεία του ενός προσώπου. Όσο η μνήμη παραμένει τραύμα αντί να γίνεται οδηγός και όσο η εμπειρία θάβεται αντί να μετατρέπεται σε γνώση, η χώρα θα συνεχίσει να αναζητά τους ίδιους τύπους ηγετών. Όχι επειδή δεν μπορεί να κάνει διαφορετικά, αλλά επειδή δεν κατάφερε ποτέ να χτίσει κάτι καλύτερο από αυτούς. Και όσο η Αριστερά απομακρύνεται από τη δική της ιστορική ταυτότητα, τόσο λιγότερο θα μπορεί να εκπλήσσεται από την επιστροφή όσων κάποτε πίστεψε ότι είχαν οριστικά ηττηθεί.