Μελέτη με μηχανικό, κατασκευή ιδιωτικών έργων από ποιον; – Του Ευάγγελου Γιαννούλα*

Ο Ευάγγελος Γιαννούλας αναδεικνύει μέσα από άρθρο του τη μεγάλη θεσμική αντίφαση της ελληνικής ιδιωτικής οικοδομής: ενώ η μελέτη και η επίβλεψη απαιτούν επιστημονική ευθύνη και υποχρεωτική συμμετοχή μηχανικού, η πραγματική κατασκευή μπορεί να πραγματοποιείται χωρίς ουσιαστική τεχνική επάρκεια, οργανωμένη δομή και σαφή κατασκευαστική ευθύνη.

Περιγράφει το θολό πλαίσιο ευθυνών που επικρατεί σήμερα, τις πιέσεις που δέχονται οι μηχανικοί να υπογράφουν για έργα που δεν ελέγχουν πλήρως, αλλά και τους κινδύνους που δημιουργούνται για την ασφάλεια, την ποιότητα των κατασκευών και την προστασία των πολιτών.

Παράλληλα, ο κ. Γιαννούλας προτείνει την ανάγκη θεσμικών αλλαγών, όπως μητρώο πιστοποιημένων κατασκευαστών, υποχρεωτική τεχνική στελέχωση, ιχνηλασιμότητα υλικών και σαφή κατανομή ευθυνών, ώστε η ελληνική ιδιωτική οικοδομή να περάσει σε ένα πιο σύγχρονο και ασφαλές.

Το άρθρο του κ. Γιαννούλα έχει ως εξής:

Εργάζομαι πάνω από δύο δεκαετίες στον χώρο της μελέτης και της κατασκευής έργων και υπάρχει ένα ζήτημα που βλέπω να παραμένει άλυτο εδώ και χρόνια, παρά το γεγονός ότι όλοι γνωρίζουν πως υπάρχει.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Ιωάννινα και Σβέρτε της Γερμανίας διευρύνουν τη συνεργασία τους σε τουρισμό, πολιτισμό και παιδεία

Πρόκειται ίσως για τη μεγαλύτερη θεσμική αντίφαση της ελληνικής ιδιωτικής οικοδομής.

Για να εκδοθεί μία οικοδομική άδεια απαιτείται υποχρεωτικά η συμμετοχή μηχανικού. Η μελέτη ενός έργου θεωρείται – και σωστά – επιστημονική εργασία υψηλής ευθύνης. Απαιτούνται γνώσεις, κανονισμοί, υπολογισμοί, εμπειρία και επαγγελματική ευθύνη.

Το ίδιο ισχύει και για την επίβλεψη του έργου, όπου ο επιβλέπων μηχανικός φέρει σοβαρή αστική και ποινική ευθύνη.

Όμως όταν έρθει η στιγμή της πραγματικής κατασκευής, το ίδιο το σύστημα επιτρέπει πρακτικά στον οποιονδήποτε να υλοποιήσει ένα έργο, ακόμη και μεγάλης αξίας και τεχνικής πολυπλοκότητας, χωρίς να απαιτείται ουσιαστική τεχνική επάρκεια, οργανωμένη κατασκευαστική δομή ή πιστοποιημένη ευθύνη.

Και εδώ γεννάται το βασικό ερώτημα: Πώς γίνεται η μελέτη να θεωρείται εξειδικευμένη επιστημονική διαδικασία, αλλά η κατασκευή να αντιμετωπίζεται σαν κάτι που μπορεί να κάνει ο καθένας;

Σήμερα μπορεί κάποιος να δραστηριοποιείται στην κατασκευή ιδιωτικών έργων μεγάλης κλίμακας χωρίς να διαθέτει ο ίδιος τεχνική γνώση, οργανωμένη τεχνική δομή ή ελάχιστη υποχρεωτική στελέχωση. Αρκεί συχνά να υπάρχει η οικονομική δυνατότητα για να ξεκινήσει μία κατασκευαστική δραστηριότητα, χωρίς όμως να υπάρχει αντίστοιχη απαίτηση τεχνικής επάρκειας και σαφούς κατασκευαστικής ευθύνης.

Η συζήτηση αυτή δεν αφορά το ποιος μπορεί να επενδύει ή να δραστηριοποιείται επιχειρηματικά στον χώρο της κατασκευής. Αφορά όμως το κατά πόσο μία κατασκευαστική δραστηριότητα μπορεί να λειτουργεί χωρίς ουσιαστική και υποχρεωτική τεχνική στελέχωση.

Σε μία εποχή όπου τα έργα γίνονται ολοένα πιο σύνθετα και απαιτητικά, η συνεχής παρουσία και συμμετοχή μηχανικών στην πραγματική κατασκευαστική διαδικασία θα έπρεπε να αποτελεί αυτονόητη προϋπόθεση και όχι τυπική διαδικασία.

Δεν αρκεί μία εταιρεία να φέρει τον τίτλο της «κατασκευαστικής». Το κρίσιμο είναι να διαθέτει πραγματική τεχνική δομή, υπεύθυνη στελέχωση και σαφή κατασκευαστική ευθύνη.

Στην πράξη, σε πάρα πολλά ιδιωτικά έργα, ο ιδιοκτήτης:

• επιλέγει συνεργεία,
• αγοράζει υλικά,
• αλλάζει τεχνικές επιλογές,
• πιέζει για οικονομικότερες λύσεις,
• παρεμβαίνει στη διαδικασία κατασκευής,

χωρίς όμως να φέρει την πραγματική τεχνική ευθύνη των αποφάσεων αυτών.

Την ίδια στιγμή, ο επιβλέπων μηχανικός καλείται να υπογράψει, να αναλάβει αστική και ποινική ευθύνη και να «καλύψει» μία κατασκευή την οποία πολλές φορές δεν ελέγχει ουσιαστικά σε όλα τα στάδια.

Δεν μπορεί να υπάρχει ευθύνη χωρίς ουσιαστικό έλεγχο.

Σε κανέναν άλλο επιστημονικό κλάδο υψηλής ευθύνης δεν θα θεωρούταν φυσιολογικό να αναλαμβάνει κάποιος μόνος του την ουσιαστική υλοποίηση μίας εξειδικευμένης διαδικασίας και ο επιστήμονας να περιορίζεται απλώς σε έναν ρόλο “επίβλεψης”.

Για παράδειγμα, κανείς δεν θα έλεγε σε έναν χειρουργό: “Κάτσε δίπλα και επίβλεπε, ενώ εγώ θα κάνω την επέμβαση”.

Κι όμως, στην ιδιωτική κατασκευή συχνά θεωρείται αποδεκτό ο μηχανικός να φέρει την ευθύνη ενός έργου χωρίς να έχει πάντοτε τον ουσιαστικό έλεγχο της κατασκευαστικής διαδικασίας.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο αν αναλογιστούμε τη σημερινή πολυπλοκότητα των κατασκευών. Η σύγχρονη οικοδομή δεν είναι η οικοδομή του 1980. Σήμερα μιλάμε για:

• αντισεισμικούς κανονισμούς,
• ενεργειακές απαιτήσεις,
• θερμομονώσεις,
• πιστοποιημένα υλικά,
• συστήματα πυροπροστασίας,
• ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις,
• smart building τεχνολογίες,
• εξειδικευμένες εφαρμογές,
• απαιτήσεις ασφάλειας και ποιότητας.

Ένα σύγχρονο κτίριο αποτελεί πλέον ένα σύνθετο τεχνικό σύστημα υψηλής ευθύνης.

Κι όμως, ενώ στα δημόσια έργα υπάρχουν τάξεις πτυχίων, τεχνική επάρκεια, υποχρεωτική στελέχωση, μητρώα εργοληπτών, τεχνικοί υπεύθυνοι, εμπειρία ανά κατηγορία έργου, στον ιδιωτικό τομέα δεν υπάρχει αντίστοιχο ουσιαστικό πλαίσιο.

Ένας νέος μηχανικός δεν μπορεί να αναλάβει δημόσιο έργο εκατομμυρίων ευρώ χωρίς συγκεκριμένη εμπειρία και στελέχωση. Στην ιδιωτική κατασκευή όμως, οποιοσδήποτε μπορεί πρακτικά να διαχειριστεί έργα μεγάλου προϋπολογισμού χωρίς καμία πιστοποιημένη τεχνική ικανότητα. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα όπου:

• οι ευθύνες μεταφέρονται σχεδόν αποκλειστικά στον μηχανικό,
• η πραγματική κατασκευαστική ευθύνη παραμένει θολή,
• ο πολίτης μένει ουσιαστικά απροστάτευτος,
• και η ποιότητα των έργων εξαρτάται πολλές φορές από την προσωπική συνείδηση των εμπλεκομένων.

Και όταν μετά την ολοκλήρωση ενός έργου εμφανιστούν προβλήματα στεγανώσεων, θερμογεφυρών, αστοχιών υλικών, ρηγματώσεων, ενεργειακής απόδοσης,  πυροπροστασίας ή γενικότερα κακής εφαρμογής, συνήθως κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με σαφήνεια ποιος αποφάσισε, ποιος άλλαξε κάτι, ποιος προμήθευσε, ποιος υλοποίησε, και ποιος τελικά φέρει την πραγματική ευθύνη.

Στο τέλος όμως, σχεδόν πάντα, η ευθύνη επιστρέφει στον μηχανικό.

Σε ένα οργανωμένο σύστημα κατασκευής πρέπει να υπάρχει πλήρης ιχνηλασιμότητα αποφάσεων, υλικών και ευθυνών. Σήμερα, σε πολλές ιδιωτικές κατασκευές, αυτό πρακτικά δεν υφίσταται.

Αντίστοιχα σοβαρό είναι και το θέμα της ασφάλειας στα εργοτάξια.

Δεν είναι δυνατόν να απαιτούμε αυστηρά πρότυπα ασφάλειας στα δημόσια έργα και να αποδεχόμαστε χαλαρές συνθήκες οργάνωσης σε ιδιωτικά εργοτάξια, όπου συχνά δεν υπάρχει σαφής κατασκευαστική ευθύνη, οργανωμένη διοίκηση έργου ή τεχνική δομή.

Η ασφάλεια εργαζομένων και πολιτών δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με δύο μέτρα και δύο σταθμά. Το πιο ανησυχητικό όμως είναι ίσως κάτι άλλο: το επάγγελμα του μηχανικού κινδυνεύει σταδιακά να μετατραπεί σε επάγγελμα υπογραφής.

Πολλοί μηχανικοί σήμερα πιέζονται οικονομικά, αμείβονται δυσανάλογα με την ευθύνη που αναλαμβάνουν, καλούνται να υπογράψουν για αποφάσεις που δεν έλαβαν, λειτουργούν αμυντικά μέσα σε ένα θολό πλαίσιο ευθυνών και τελικά παραμένουν εκτεθειμένοι νομικά για δεκαετίες.

Ο μηχανικός όμως δεν μπορεί να λειτουργεί ως απλός πάροχος υπογραφής σε μία κατασκευή την οποία δεν ελέγχει ουσιαστικά.

Το πρόσφατο σεισμικό φαινόμενο στην περιοχή μας υπενθύμισε με τον πιο έντονο τρόπο ότι οι κατασκευές δεν αποτελούν μία απλή εμπορική δραστηριότητα. Συνδέονται άμεσα με την ασφάλεια ανθρώπων, παιδιών, οικογενειών και ολόκληρης της κοινωνίας.

Εκεί φαίνεται πόσο κρίσιμο είναι να υπάρχουν σαφείς ευθύνες, πραγματικός έλεγχος και τεχνική επάρκεια σε όλα τα στάδια ενός έργου — από τη μελέτη μέχρι την τελική υλοποίηση.

Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει προσπάθειες θεσμικής οργάνωσης μέσω μητρώων και ηλεκτρονικών συστημάτων που αφορούν συντελεστές παραγωγής δημόσιων και ιδιωτικών έργων. Ωστόσο, στην πράξη, το βασικό ζήτημα της σαφούς κατασκευαστικής ευθύνης και της υποχρεωτικής τεχνικής επάρκειας στην ιδιωτική οικοδομή παραμένει ακόμη ανοιχτό.

Το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας, ως θεσμικός σύμβουλος της Πολιτείας σε τεχνικά θέματα, θα μπορούσε να διαδραματίσει ακόμη πιο ενεργό ρόλο στην έναρξη μίας ουσιαστικής δημόσιας συζήτησης για το μέλλον της ιδιωτικής κατασκευής στη χώρα μας.

Η Ελλάδα οφείλει πλέον να ανοίξει σοβαρά αυτή τη συζήτηση.

Όχι για να αποκλειστεί ο πολίτης από την ιδιοκτησία ή την επένδυση. Όχι για να δημιουργηθούν «κλειστά επαγγέλματα». Αλλά για να υπάρξει πραγματική τεχνική ευθύνη, διαφάνεια και ασφάλεια στις κατασκευές.

Ίσως έχει έρθει η στιγμή να συζητήσουμε:

• μητρώο πιστοποιημένων κατασκευαστών ιδιωτικών έργων,
• ελάχιστες απαιτήσεις τεχνικής στελέχωσης,
• σαφή κατανομή ευθυνών,
• υποχρεωτική οργανωμένη κατασκευαστική διαχείριση σε μεγαλύτερα έργα,
• υποχρεωτική καταγραφή τεχνικών αλλαγών κατά την κατασκευή,
• πλήρη ιχνηλασιμότητα υλικών και εφαρμογών,
• και ουσιαστική προστασία τόσο του πολίτη όσο και του μηχανικού.

Γιατί δεν μπορεί μία χώρα να μιλά για ευρωπαϊκά standards, πράσινα κτίρια, ψηφιακές άδειες, BIM, ενεργειακή μετάβαση, smart buildings και η πραγματική κατασκευή να συνεχίζει πολλές φορές να λειτουργεί με λογικές προηγούμενων δεκαετιών.

Η οικοδομή είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να αντιμετωπίζεται χωρίς σαφές πλαίσιο ευθύνης. Και όσο αυτό το θεσμικό κενό παραμένει, θα συνεχίσουν να εκτίθενται:

• οι μηχανικοί,
• οι πολίτες,
• οι εργαζόμενοι στα εργοτάξια,
• αλλά τελικά και η ίδια η ποιότητα των ελληνικών κατασκευών.

Ίσως τελικά έχει έρθει η στιγμή η ελληνική ιδιωτική οικοδομή να περάσει πραγματικά στην επόμενη εποχή.

*Ο Ευάγγελος Γιαννούλας είναι μηχανικός, αντιπρόεδρος της ΔΕΥΑ Ιωαννίνων και δημοτικός σύμβουλος Ιωαννίνων