Πότε ο θάνατος είναι είδηση;

Σας μίλησα ξανά για τη λεγόμενη αξία των ειδήσεων (news value, κατά την αγγλοσαξονική επιστημονική ορολογία). Για τα κριτήρια, δηλαδή, με τα οποία ένα γεγονός αποκτά δημοσιογραφικό ενδιαφέρον και διεκδικεί μια θέση στην επικαιρότητα.

Ο θάνατος, το αίμα, η τραγωδία, ένα τροχαίο δυστύχημα ή ένα έγκλημα βρίσκονται παραδοσιακά πολύ ψηλά σε αυτή την άτυπη ιεράρχηση. Είναι τα θέματα που συγκινούν, σοκάρουν, προκαλούν περιέργεια και, στην εποχή του διαδικτύου, εξασφαλίζουν εντυπωσιακή αναγνωσιμότητα.

Κάπου εδώ αρχίζει το πρόβλημα, για να έρθω στο θέμα του σημερινού σημειώματος.

Ποιος από εμάς, τους δημοσιογράφους που κυνηγάμε τους αναγνώστες και τα κλικ στην εποχή του διαδικτύου, μπορεί να αποφασίζει ποιος θάνατος πρέπει να γίνει είδηση και ποιος όχι;

Με ποιο κριτήριο; Την ηλικία; Τη δημοφιλία; Τις συνθήκες; Την πιθανότητα να προκαλέσει συγκίνηση; Ή, ακόμη χειρότερα, την εκτίμηση ότι ένα τέτοιο θέμα θα φέρει μεγάλη επισκεψιμότητα;

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Πόσες «πόρτες» υπάρχουν τελικά για την εισαγωγή στα πανεπιστήμια;

Οι παλαιότερες γενιές δημοσιογράφων μάς έλεγαν πως «η αυτοκτονία δεν είναι είδηση». Ήταν ένας άγραφος κανόνας, που δεν σήμαινε ότι κάθε τέτοιο περιστατικό έπρεπε να αποσιωπάται, αλλά ότι η δημοσιοποίησή του απαιτούσε σοβαρό λόγο και μεγάλη προσοχή. Σήμερα αυτός ο κανόνας έχει σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί.

Δεν αναφέρομαι, στο παρόν σημείωμα, στον θάνατο ανθρώπων που έχουν αποκτήσει δημόσια παρουσία μέσα από την επαγγελματική, κοινωνική ή άλλη δραστηριότητά τους. Σε μια τοπική κοινωνία, η απώλεια ενός ανθρώπου που έχει αφήσει το αποτύπωμά του στον δημόσιο βίο μπορεί εύλογα να αποτελεί είδηση.

Υπάρχει όμως μια άλλη κατηγορία δημοσιευμάτων, η οποία με προβληματίζει ολοένα περισσότερο.

Ο θάνατος ενός ανθρώπου από παθολογικά αίτια, όταν αυτός είναι σχετικά νέος, μέχρι 50 ή 60 ετών, γίνεται σχεδόν αυτομάτως είδηση, ανεξάρτητα από την αναγνωρισιμότητά του ή την ύπαρξη κάποιου ευρύτερου κοινωνικού ενδιαφέροντος. Η ηλικία μετατρέπεται σε τίτλο. Και η προσωπική απώλεια μιας οικογένειας μετατρέπεται σε δημόσιο θέαμα. Αυτό, προσωπικά, το θεωρώ υπερβολή. Σε πολλές περιπτώσεις, καθαρή επαγγελματική εκμετάλλευση.

Ακόμη πιο δύσκολη γίνεται η συζήτηση όταν πρόκειται για τον θάνατο ενός μωρού, ενός βρέφους ή ενός μικρού παιδιού. Στις πρώτες ώρες, όταν τα ακριβή αίτια δεν έχουν ακόμη εξακριβωθεί, μια είδηση μπορεί να προκαλέσει όχι μόνο συγκίνηση αλλά και ανεξέλεγκτες υποψίες. Στους κακούς και περίεργους καιρούς που ζούμε, δεν χρειάζονται πολλά για να στραφούν τα βλέμματα προς τους γονείς, να γεννηθούν σενάρια και να αρχίσουν τα σχόλια. Και όλα αυτά την ώρα που δύο άνθρωποι μπορεί να ζουν τη μεγαλύτερη τραγωδία της ζωής τους.

Και φτάνω, τέλος, στο πιο δύσκολο σημείο αυτού του σημειώματος. Στον θάνατο που συμβαίνει μέσα στον ευρύτερο κύκλο του ίδιου του δημοσιογράφου. Εκεί όπου τα επαγγελματικά κριτήρια συναντούν την προσωπική σχέση, τη συγκίνηση και την ανθρώπινη συνείδηση.

Ένα δεκαεξάχρονο κορίτσι, που πάλεψε σχεδόν το ένα τρίτο της ζωής του με μια σοβαρή ασθένεια, έφυγε πριν προλάβει να ζήσει. Η Νικολέτα.

Δεν βρήκα το κουράγιο και δεν θέλησα να γράψω τότε ούτε δύο λέξεις. Όχι επειδή δεν με συγκλόνισε η απώλειά της. Ακριβώς το αντίθετο. Με προβλημάτισε, ομολογώ, αν αυτός ο θάνατος ήταν μια είδηση ή όχι. Έκρινα το δεύτερο.

Και δεν το έκρινα επειδή ο πόνος των δικών της ανθρώπων ήταν μικρότερος από οποιαδήποτε άλλη τραγωδία. Ούτε επειδή η ζωή της Νικολέτας άξιζε λιγότερη δημόσια αναφορά. Το έκρινα επειδή δεν ήθελα να μετατρέψω τον πόνο ανθρώπων που γνωρίζω σε δημοσιογραφικό περιεχόμενο.

Συμμετείχα στο πένθος του Χρήστου και της Δήμητρας. Έκλαψα μαζί τους το περασμένο Σάββατο, όπως και ολόκληρη η κοινωνία του Κατσικά, που συνοδεύσαμε τη Νικολέτα στην τελευταία της κατοικία. Εκεί δεν υπήρχαν δημοσιογράφοι και αναγνώστες. Δεν υπήρχαν ειδήσεις και επισκεψιμότητες. Υπήρχαν μόνο άνθρωποι.

Γνωρίζω ότι κάποιος μπορεί να μου αντιτείνει πως η στάση αυτή είναι υποκειμενική. Ότι, αν ο θάνατος ενός άγνωστου ανθρώπου γίνεται είδηση, δεν μπορεί να εξαιρείται ο θάνατος ενός ανθρώπου που γνωρίζουμε προσωπικά. Και θα έχει δίκιο να θέσει το ερώτημα.

Αυτός είναι, άλλωστε, ο λόγος που γράφω αυτό το κείμενο. Όχι για να διεκδικήσω το αλάθητο, ούτε για να υποδείξω στους συναδέλφους μου τι πρέπει να δημοσιεύουν. Αλλά για να αναγνωρίσω μια αντίφαση που υπάρχει στη δουλειά μας και την οποία πολύ συχνά αποφεύγουμε να συζητήσουμε.

Γιατί να μας φαίνεται αυτονόητη η δημοσιοποίηση του πένθους μιας οικογένειας που δεν γνωρίζουμε, αλλά να διστάζουμε όταν γνωρίζουμε τους ανθρώπους που πενθούν; Μήπως επειδή τότε συνειδητοποιούμε καλύτερα τι σημαίνει να βλέπεις τη μεγαλύτερη προσωπική σου απώλεια να γίνεται τίτλος σε ένα δημοσίευμα; Μήπως επειδή η προσωπική εγγύτητα μάς υποχρεώνει να δούμε πίσω από την είδηση τους ανθρώπους;

Αν συμβαίνει αυτό, τότε το συμπέρασμα δεν είναι ότι πρέπει να δημοσιεύουμε τα πάντα, χωρίς εξαιρέσεις, για να είμαστε συνεπείς. Το συμπέρασμα είναι ότι οφείλουμε να αντιμετωπίζουμε και τους αγνώστους με την ίδια ευαισθησία που δείχνουμε στους δικούς μας ανθρώπους.

Δεν υποστηρίζω ότι ο θάνατος πρέπει να πάψει να αποτελεί αντικείμενο δημοσιογραφικής κάλυψης. Υποστηρίζω ότι χρειάζεται να ξαναβάλουμε όρια.

Για τη Νικολέτα δεν έγραψα τότε.

Σήμερα γράφω, όχι για να κάνω τον θάνατό της είδηση, πέρασαν πια πολλές μέρες, αλλά γιατί η απώλειά της με ανάγκασε να σκεφτώ ξανά πού πρέπει να σταματά η δική μας δουλειά και πού αρχίζει ο σεβασμός στον ανθρώπινο πόνο.

Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα δυσκολότερα μαθήματα της δημοσιογραφίας: να ξέρεις ότι μπορείς να γράψεις κάτι και να επιλέγεις να μην το γράψεις.